Duitse dagdromen over het keizerrijk

Wat als je ervan overtuigd bent dat de staat waarin je leeft eigenlijk niet bestaat? In Duitsland zijn er burgers die de Bondsrepubliek als een illegitiem staatsbestel beschouwen en dromen van een terugkeer naar een eerder Duits rijk. Sommigen verklaren zichzelf tot koning of rijkskanselier, anderen richten hun eigen staat op. Het klinkt als een bizarre verzameling zonderlingen, totdat in december 2022 een groep Reichsbürger wordt opgepakt die volgens de Duitse autoriteiten een gewelddadige staatsgreep voorbereidde.

Met Duitse dagdromen over het keizerrijk duikt Duitslandcorrespondent Guy Hoeks in de wereld van de Reichsbürger en de zogenoemde soevereinen. Het uitgangspunt is de arrestatie van onder anderen ‘prins’ Heinrich XIII Reuss, maar Hoeks blijft niet hangen bij de spectaculaire inval. Hij gaat op zoek naar de ideeën en frustraties die achter het fenomeen schuilgaan.

Dat maakt het boek interessanter dan een reconstructie van één mislukte staatsgreep. Hoeks reist door Duitsland en probeert te begrijpen hoe mensen ertoe komen de legitimiteit van hun eigen staat te verwerpen. Hij spreekt met aanhangers van de beweging, maar ook met familieleden van Reuss en mensen die er ongewild bij betrokken raakten. Die journalistieke keuze voorkomt dat het boek uitsluitend vanuit het perspectief van de politie of de Duitse overheid wordt verteld.

Hoeks kijkt daarbij niet alleen naar het heden. De aantrekkingskracht van het Duitse Keizerrijk van 1871 tot 1918 speelt een belangrijke rol. Voor sommige Reichsbürger is dat verleden geen afgesloten geschiedenis, maar een alternatief Duitsland dat in hun overtuiging nooit rechtsgeldig is verdwenen. De fascinatie voor oude vorstenhuizen en symbolen krijgt daardoor een politieke lading.

Juist die combinatie van historische fantasie en hedendaagse frustratie maakt het onderwerp intrigerend. De Reichsbürger vormen geen strak georganiseerde beweging met één ideologie. Het is eerder een verzameling uiteenlopende overtuigingen waarin wantrouwen tegen de overheid, complotdenken, historische mythologie en het verlangen naar een andere staatsvorm samenkomen. Hoeks probeert die verschillende motieven niet tot één verklaring terug te brengen.

Dat is journalistiek gezien een verstandige keuze. Het is verleidelijk om zulke groepen uitsluitend als curiositeit te beschrijven. Zelfbenoemde koningen, alternatieve paspoorten en eigen republieken leveren immers opvallende verhalen op. Maar achter de absurditeit zit een serieuzer maatschappelijk verschijnsel: het moment waarop fundamenteel wantrouwen tegenover instituties omslaat in de overtuiging dat de bestaande werkelijkheid zelf illegitiem is.

Daar ligt ook de actualiteit van het boek. De vraag hoe democratische samenlevingen moeten omgaan met mensen die de legitimiteit van die samenleving principieel afwijzen, beperkt zich niet tot Duitsland. Hoeks kijkt daarom ook naar Nederland, waar eveneens groepen actief zijn die zich als soeverein beschouwen en zich aan de overheid proberen te onttrekken.

De kracht van Duitse dagdromen over het keizerrijk is vooral dat Hoeks dicht bij zijn bronnen blijft. Als correspondent is hij gewend om achter het nieuws te kijken en mensen zelf aan het woord te laten. Daardoor wordt het boek geen theoretische studie van radicalisering, maar een journalistieke zoektocht naar een wereldbeeld dat voor buitenstaanders vaak nauwelijks te begrijpen is.

Toch schuilt daarin ook een risico. Door uitgebreid naar de betrokkenen zelf te luisteren, kan hun denkwereld veel ruimte krijgen. De lezer moet daarom zelf onderscheid blijven maken tussen persoonlijke overtuigingen, historische feiten en aantoonbare gebeurtenissen. Hoeks lijkt vooral te willen begrijpen hoe mensen tot hun overtuigingen komen, niet die overtuigingen voor hen te verdedigen of te veroordelen.

De titel Duitse dagdromen over het keizerrijk is in dat opzicht goed gekozen. Het gaat niet alleen over een politieke beweging, maar ook over de kracht van een verzonnen of geromantiseerd verleden. Een rijk dat al meer dan een eeuw verdwenen is, kan kennelijk opnieuw werkelijkheid worden in het hoofd van mensen die zich niet langer herkennen in het Duitsland van vandaag.

Duitse dagdromen over het keizerrijk is daarmee vooral een journalistiek onderzoek naar wat er gebeurt wanneer historisch verlangen, wantrouwen en radicalisering elkaar versterken. Hoeks maakt van een merkwaardig Duits fenomeen geen exotisch randverschijnsel, maar onderzoekt wat het vertelt over de verhouding tussen burger en staat. Precies daar wordt het boek groter dan zijn onderwerp.