Elke dag

De dood is voor de meeste mensen een abstract gegeven zolang hij zich op veilige afstand bevindt. In Elke dag onderzoekt Maarten Asscher wat er gebeurt wanneer die afstand plotseling verdwijnt. Zijn boek is geen klassieke autobiografie en evenmin een rechtlijnig verslag van ziekte. Het is een persoonlijke beschouwing over sterfelijkheid, ouder worden, lichamelijke kwetsbaarheid en de merkwaardige manier waarop een bijna-doodervaring het perspectief op het dagelijkse leven kan veranderen.

Aanleiding voor het boek is een ingrijpende medische ervaring tijdens Asschers behandeling. Een zeldzame bijwerking van immuuntherapie tastte zijn spierstelsel aan. Hij raakte tijdelijk verlamd aan zijn onderlichaam en ook zijn hartspier werd getroffen. Na zijn thuiskomst moest hij verder herstellen met onder meer een pacemaker en een groot aantal medicijnen. Die ervaring vormt het concrete vertrekpunt van zijn reflecties op de eindigheid van het leven.

Asscher maakt van die ervaring echter geen medisch verslag. De ziekte is vooral een aanleiding om na te denken over wat sterfelijkheid betekent wanneer je haar niet langer als een theoretische mogelijkheid kunt beschouwen. Wat verandert er wanneer het besef van de dood niet ergens aan de horizon staat, maar plotseling onderdeel wordt van het dagelijks bewustzijn?

De ondertitel, Over de drie stadia van sterfelijkheid, geeft al aan dat Asscher zijn onderwerp breder benadert. Het boek beweegt zich tussen persoonlijke herinneringen, filosofische overwegingen, literatuur en poëzie. Favoriete schrijvers en gedichten worden onderdeel van zijn zoektocht naar woorden voor iets waar eigenlijk geen definitieve woorden voor bestaan: het besef dat ieder leven eindig is.

Juist die combinatie maakt Elke dag interessant. Asscher probeert zijn persoonlijke ervaring niet tot een universele waarheid te verheffen. Hij gebruikt haar eerder als een lens waardoor bekende vragen opnieuw zichtbaar worden. Hoe leef je met de wetenschap dat je zult sterven? Hoe verandert je kijk op tijd wanneer je beseft dat die niet onbeperkt beschikbaar is? En wat betekent het eigenlijk om een dag als een gewone dag te beleven?

De titel krijgt daardoor iets dubbelzinnigs. Elke dag klinkt bijna banaal. Het is precies die banaliteit die het boek onderzoekt. Het dagelijkse leven bestaat uit gewoontes, afspraken, kleine genoegens en verplichtingen. Tegelijkertijd is iedere dag een dag die niet terugkomt. Pas wanneer sterfelijkheid nadrukkelijk aanwezig raakt, kan de vanzelfsprekendheid van het alledaagse verdwijnen.

Asscher schrijft essayistisch en beschouwend. Hij wil de lezer niet zozeer overtuigen als wel aan het denken zetten. De persoonlijke passages worden afgewisseld met culturele en filosofische verwijzingen, waardoor het boek voortdurend beweegt tussen het individuele en het algemene.

Dat voorkomt dat Elke dag uitsluitend een boek over ziekte wordt. De medische ervaring is belangrijk, maar uiteindelijk gaat het boek over iets wat iedereen aangaat. Ziekte maakt het eindige zichtbaar, maar sterfelijkheid behoort ook zonder ziekte tot het menselijk bestaan.

Een interessante kwaliteit is dat Asscher de bijna-doodervaring niet uitsluitend als een negatieve gebeurtenis benadert. De uitgever beschrijft het boek zelfs als een poging om te laten zien hoe zo’n ervaring onverwacht verrijkend en inspirerend kan uitpakken. Dat betekent niet dat de ernst van de gebeurtenis wordt ontkend. Integendeel: juist doordat de dood dichterbij komt, wordt het leven scherper waargenomen.

Daarin ligt ook het filosofische hart van het boek. Sterfelijkheid hoeft niet alleen een bedreiging te zijn. Het besef dat tijd beperkt is, kan ook betekenis geven aan wat anders gemakkelijk als vanzelfsprekend wordt ervaren. Een wandeling, een gesprek, een gedicht of een gewone ochtend krijgt een andere lading wanneer men zich realiseert dat niets onbeperkt duurt.

Het risico van een boek over sterfelijkheid is natuurlijk dat het zwaar of plechtig wordt. Asscher probeert dat te vermijden door verschillende registers naast elkaar te gebruiken. Zijn herinneringen, literaire voorbeelden en filosofische gedachten houden elkaar in evenwicht. Daardoor ontstaat geen doorlopende klaagzang, maar een onderzoek naar de verhouding tussen leven en dood.

Soms kan de essayistische vorm ook enige afstand creëren. Wie vooral een meeslepend persoonlijk verhaal verwacht, zal merken dat Asscher zijn ervaringen geregeld onderbreekt om uit te wijden over literatuur en ideeën. Maar juist voor een lezer die geïnteresseerd is in essayistiek is dat een belangrijk onderdeel van de aantrekkingskracht. De persoonlijke ervaring wordt niet alleen verteld, maar gebruikt om verder te denken.

Elke dag sluit daarmee goed aan bij Asschers eerdere werk als essayist en schrijver. Hij combineert het persoonlijke met zijn brede literaire en culturele belangstelling. De ziekte-ervaring is geen eindpunt, maar het begin van een intellectuele zoektocht.