Ex-roker

Op 1 oktober 2023 doet Herman Brusselmans iets wat voor een verstokte roker bijna als een existentiële gebeurtenis kan worden beschouwd: hij stopt met roken. Vervolgens doet hij wat hij als schrijver het beste kan: er een boek over schrijven. Ex-roker is het dagboek van zijn eerste maand zonder sigaret, aangevuld met een nawoord waarin hij de balans opmaakt.

Brusselmans beschrijft niet alleen de lichamelijke en psychologische ellende van het stoppen. Hij schrijft over zijn eerste sigaret, over andere rokers, over Marlboro, nicotinevervangers en zijn bezoek aan Smokers Anonymous. Ook zijn ambassadeurschap van Stoptober komt aan bod. De inzet is duidelijk: hij wil van het roken afkomen, maar doet dat met de nodige tegenzin.

Daarmee is Ex-roker veel meer een Brusselmans-boek dan een boek over stoppen met roken. Wie een praktische handleiding verwacht, is aan het verkeerde adres. Brusselmans geeft geen stappenplan en komt ook niet met de gebruikelijke opgewekte boodschap dat het leven zonder sigaretten alleen maar beter wordt. Integendeel: hij kijkt met een mengeling van ergernis, zelfspot en angst naar de verslaving waarvan hij afscheid probeert te nemen.

Juist die persoonlijke benadering maakt het boek onderhoudend. Een verslaving wordt bij Brusselmans geen medisch probleem dat netjes kan worden ontleed, maar een dagelijkse aanwezigheid waarover voortdurend valt na te denken. Een sigaret is tegelijk een gewoonte, een troostmiddel, een pauze, een ritueel en een vijand. Het stoppen betekent daardoor niet alleen dat er geen sigaret meer wordt aangestoken, maar dat een hele reeks kleine gewoonten moet verdwijnen.

De schrijver maakt van die strijd opnieuw literatuur van het alledaagse. Zoals in veel van zijn werk is de afstand tussen auteur en verteller klein. Brusselmans schrijft over zichzelf, zijn omgeving, zijn verlangens en zijn irritaties, zonder zich veel moeite te getroosten om sympathiek of voorbeeldig over te komen. Dat levert regelmatig geestige observaties op, maar ook momenten waarop zijn bekende stijl van herhaling en uitvergroting minder verrassend wordt.

Het boek heeft bovendien een aardige paradox. Brusselmans probeert te stoppen met roken omdat hij oud wil worden en er zo lang mogelijk wil zijn voor zijn vrouw en kind, maar hij beschrijft ondertussen uitvoerig hoe onaantrekkelijk dat rookvrije bestaan hem soms voorkomt. De wens om gezond te leven wordt daardoor voortdurend geconfronteerd met de behoefte aan het vertrouwde ritueel.

De vorm werkt in zijn voordeel. Met 128 pagina’s blijft Ex-roker compact. Het is oorspronkelijk als dagboek in Humo verschenen en die episodische structuur past goed bij het onderwerp: iedere dag is opnieuw een kleine confrontatie met de afwezigheid van de sigaret. Het boek probeert dan ook nergens groter te worden dan het onderwerp.

Wie Brusselmans kent, zal weinig verrassingen aantreffen. Wie hem niet kan waarderen, zal waarschijnlijk ook door Ex-roker niet worden overtuigd. Zijn humor, zelfspot en soms platte formuleringen zijn nadrukkelijk aanwezig. Maar juist als klein autobiografisch document werkt het boek goed. Het laat zien hoe een schrijver zelfs een ogenschijnlijk banaal onderwerp als stoppen met roken kan omzetten in een portret van zichzelf.