Galgenaas

Galgenaas is Roger Van de Velde op zijn scherpst: zestien verhalen waarin de gevangenis niet wordt voorgesteld als een wereld die volledig losstaat van de samenleving, maar als een uitvergrote versie ervan. De bundel verscheen oorspronkelijk in 1966 en de editie met ISBN 9789463838467 is de in 2025 verschenen heruitgave bij Pelckmans, met een voorwoord van Erik Vlaminck.

Van de Velde schrijft over gevangenen, bewakers en andere figuren die zich binnen die gesloten wereld bewegen. Zijn personages zijn vaak merkwaardig, soms ronduit absurd, maar zelden karikaturen. Hellemans, die onschuldig veroordeeld is, Zita, Michelangelo en Dimitrios Christos Papathanassiou krijgen ieder met een paar rake observaties een eigen gezicht. Juist de bondigheid van de verhalen werkt daarbij in hun voordeel. Van de Velde hoeft geen lange voorgeschiedenis te geven om duidelijk te maken wie iemand is; een eigenaardigheid, een handeling of een onverwachte reactie kan volstaan.

De gevangeniswereld die hij beschrijft is hard, maar de verhalen zijn opvallend weinig verbitterd. Dat is misschien wel hun grootste kracht. Van de Velde kijkt naar zijn personages met ironie, maar ook met belangstelling en soms zelfs genegenheid. Hij ziet hun zwakheden en eigenaardigheden, maar maakt ze niet kleiner dan ze zijn. Daardoor ontstaat een merkwaardige combinatie van humor en mededogen. Een situatie kan eerst komisch lijken en vervolgens iets blootleggen over eenzaamheid, verlangen of de behoefte aan menselijk contact.

Die humor is echter nergens vrijblijvend. Van de Velde gebruikt het absurde om iets wezenlijks zichtbaar te maken. Een gevangene die erin slaagt zich uitzonderlijke privileges toe te eigenen, een bewaker die moeite heeft met zijn eigen leven buiten de gevangenismuren of een psychiater die zelf verstrikt raakt in zijn gevoelens: zulke situaties zijn grappig, maar onder de oppervlakte gaat het steeds over mensen die proberen ergens houvast te vinden.

Daarin schuilt ook de literaire waarde van de bundel. De gevangenis wordt geen exotisch decor waarin alleen bijzondere figuren rondlopen. De verhalen laten juist zien hoe herkenbaar menselijke verlangens blijven wanneer bijna alle omstandigheden tegenzitten. De behoefte aan aandacht, liefde, waardering en een zekere mate van controle verdwijnt niet wanneer iemand achter tralies zit. Soms krijgt die behoefte daar alleen een vreemdere vorm.

Van de Velde schrijft bovendien met een opmerkelijke lichtheid. Zijn zinnen zijn trefzeker en zijn verhalen hebben weinig overtollige uitleg nodig. Hij vertrouwt erop dat een personage zichzelf uiteindelijk verraadt. Dat maakt de bundel nog altijd verrassend leesbaar. De stijl is niet verouderd geraakt, omdat de humor niet afhankelijk is van modieuze formuleringen, maar voortkomt uit menselijk gedrag.

Een kleine beperking is dat niet ieder verhaal dezelfde kracht heeft. Sommige personages blijven vooral geestige vondsten en krijgen minder ruimte om zich als volledig mens te ontwikkelen. De bundel heeft daardoor momenten waarop de ironische observatie belangrijker wordt dan de emotionele verdieping. Maar juist omdat de verhalen zo compact zijn, werkt dat zelden storend.

Interessant is ook dat Van de Velde niet uitsluitend naar de gevangenen kijkt. Ook het personeel en de mensen die de gevangenis proberen te begrijpen, worden onderdeel van zijn observaties. Daardoor ontstaat geen eenvoudig onderscheid tussen slachtoffers en machthebbers. Iedereen blijkt zijn eigen eigenaardigheden, verlangens en tekortkomingen mee naar binnen te nemen.

Galgenaas is daarmee veel meer dan een bundel gevangenisverhalen. Het is een verzameling scherpe miniaturen over menselijk gedrag, geschreven met zwarte humor en een opmerkelijk gebrek aan rancune. Van de Velde weet het groteske en het tragische dicht bij elkaar te brengen zonder dat het ene het andere wegdrukt. De verhalen zijn soms geestig, soms wrang en regelmatig allebei tegelijk. Juist daardoor blijft Galgenaas overeind als een eigenzinnige bundel die laat zien hoe weinig er nodig is om de menselijke natuur bloot te leggen.