Gastvrijheid

Atlas Contact 2022 224 pagina's 9789045045382 Paperback

Gastvrijheid lijkt een vanzelfsprekend goede eigenschap. Wie iemand welkom heet, zijn huis opent of ruimte maakt voor een vreemde, handelt in de meest gewone betekenis van het woord gastvrij. Peter Venmans maakt in zijn filosofische essay Gastvrijheid het echter aanzienlijk ingewikkelder. Gastvrijheid betekent volgens de lijn van zijn betoog niet eenvoudigweg goed doen, maar houdt altijd ook een risico in: wie een ander binnenlaat, geeft een deel van zijn controle uit handen. De gast kan dankbaar en bescheiden zijn, maar kan zich ook tegen de gastheer keren. Juist die spanning maakt gastvrijheid filosofisch interessant.

Venmans onderzoekt het begrip vanuit een brede historische en filosofische invalshoek. Hij begint bij de Griekse oudheid en het begrip xenia, de verhouding tussen gast en gastheer, en vervolgt via de christelijke caritas naar moderne vormen van hospitality. Ook de Gulden Regel, Levinas, Derrida, Kant en Hannah Arendt komen aan bod. Daardoor ontstaat geen systematische geschiedenis van het begrip, maar een essayistische verkenning waarin verschillende betekenissen van gastvrijheid naast elkaar worden geplaatst. De coronacrisis vormde daarbij een actuele aanleiding: toen het ontvangen van gasten en het ontmoeten van vreemden plotseling aan beperkingen werden onderworpen, werd zichtbaar hoe vanzelfsprekend gastvrijheid normaal gesproken is.

Een van de interessantste inzichten is dat gastvrijheid niet zonder meer als een deugd kan worden beschouwd. Venmans sluit hier aan bij Derrida’s begrip van ‘gastvrijandigheid’: in iedere gastvrijheid schuilt de mogelijkheid van vijandigheid. Wie zijn huis of gemeenschap openstelt, accepteert immers dat de ander niet volledig controleerbaar is. Ook de tegenstelling tussen de gastvrijheid van de Grieken, de christelijke naastenliefde en de hedendaagse commerciële hospitality maakt duidelijk dat hetzelfde woord verschillende morele werkelijkheden kan aanduiden. Wat in de ene context wederkerigheid en eer betekent, kan in een andere context onvoorwaardelijke hulp of simpelweg een economische dienst zijn.

Daarmee komt Venmans uiteindelijk uit bij een politieke betekenis van gastvrijheid. Vooral de invloed van Hannah Arendt is hier belangrijk. Gastvrijheid gaat dan niet meer alleen over de verhouding tussen twee individuen, maar over de vraag hoe mensen een gedeelde wereld met elkaar organiseren. Wie mag binnenkomen, wie krijgt bescherming en welke rechten heeft iemand die als vreemdeling arriveert? In die context krijgt het onderwerp een directe verbinding met vluchtelingen en migratie. Venmans betoogt dat het niet volstaat om burgers moreel op te roepen gastvrij te zijn. De politiek moet ook de voorwaarden scheppen waaronder gastvrijheid mogelijk wordt en vluchtelingen niet alleen materiële hulp, maar ook rechten krijgen.

Sterk aan het boek is de manier waarop Venmans het abstracte begrip voortdurend met concrete culturele voorbeelden verbindt. Hij beweegt tussen literatuur, filosofie, religie, antropologie, politiek en hedendaagse cultuur. Daardoor blijft het essay toegankelijk en ontstaat een breed beeld van de verschillende manieren waarop mensen elkaar ontvangen. De stijl is volgens een van de recensenten helder en lichtvoetig; Venmans probeert de lezer eerder aan het denken te zetten dan hem met een gesloten filosofisch systeem te overtuigen. Dat past goed bij het essay als genre.

Sterk aan het boek is de manier waarop Venmans het abstracte begrip voortdurend met concrete culturele voorbeelden verbindt.

Die breedte heeft echter ook een keerzijde. Doordat Venmans het begrip gastvrijheid zo ruim hanteert en veel verschillende voorbeelden en bronnen samenbrengt, dreigt soms de centrale betekenis van het begrip uit beeld te raken. Een kritische bespreking merkt op dat de vele verwijzingen en omwegen de rode draad soms verzwakken. Ook worden Levinas en Derrida relatief kort behandeld, waardoor hun filosofische posities niet altijd volledig tot hun recht komen. Het essay is daardoor eerder een uitnodiging tot verder denken dan een sluitende filosofische theorie van gastvrijheid.

Ook de historische invalshoek verdient enige voorzichtigheid. Venmans gebruikt onder meer de Odyssee om de Griekse gastvrijheid te onderzoeken. Dat levert interessante inzichten op, maar een literaire voorstelling van gastvrijheid is natuurlijk niet hetzelfde als een historische beschrijving van hoe mensen zich daadwerkelijk gedroegen. Dezelfde beperking speelt bij zijn behandeling van de christelijke caritas, waar het ideaal van onvoorwaardelijke naastenliefde soms sterker naar voren komt dan de historische werkelijkheid. Het essay is op zijn best wanneer Venmans dergelijke bronnen gebruikt als materiaal voor filosofische reflectie, minder wanneer ze bijna als rechtstreeks historisch bewijs gaan functioneren.

Opvallend is bovendien wat het boek minder uitvoerig behandelt. Een kritische bespreking wijst erop dat de traditionele rol van vrouwen bij het ontvangen, verzorgen en bedienen van gasten nauwelijks wordt onderzocht. Ook niet-westerse vormen van gastvrijheid blijven grotendeels buiten beeld. Venmans maakt bewust een keuze voor vooral westerse vormen en voor de historische ontmoeting tussen oud en nieuw, maar die beperking betekent wel dat het brede begrip gastvrijheid uiteindelijk vanuit een betrekkelijk afgebakend cultureel perspectief wordt bekeken.

Gastvrijheid is daardoor geen boek dat één definitie van gastvrijheid oplegt. De waarde ervan ligt eerder in het zichtbaar maken van de tegenstrijdigheden die in het begrip besloten liggen. Gastvrijheid vraagt om openheid, maar ook om grenzen; ze kan vrijgevig zijn, maar ook commercieel; ze kan een persoonlijke houding zijn, maar evenzeer een politieke kwestie. Venmans laat zien dat juist die dubbelzinnigheid het begrip relevant maakt. De soms losse en meanderende essayistische aanpak vermindert de scherpte van het betoog, maar maakt tegelijk ruimte voor een breed scala aan historische en filosofische perspectieven. Dat Gastvrijheid in 2023 de Socratesbeker won, onderstreept de betekenis die aan deze filosofische verkenning is toegekend.

Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?

VLIJM

Lezen op rantsoen

In de trein zaten aan de overkant van het gangpad twee nette dames. Ze waren van middelbare leeftijd, droegen keurige jurkjes en spraken over een roman. ‘Ik wacht nog even om het boek uit te lezen, want ik wil nog wat langer met de personages leven,’ zei een vrouw met een blonde coiffure tegen haar reisgenote.

Scroll naar boven
Librar
Privacyoverzicht

Deze site maakt gebruik van cookies, zodat wij je de best mogelijke gebruikerservaring kunnen bieden. Cookie-informatie wordt opgeslagen in je browser en voert functies uit zoals het herkennen wanneer je terugkeert naar onze site en helpt ons team om te begrijpen welke delen van de site je het meest interessant en nuttig vindt.