Giovanna’s navel

Sommige liefdes verdwijnen uit het leven, maar niet uit het geheugen. In Giovanna’s navel schrijft Ernest van der Kwast over mensen die terugkijken op wat voorbij is: liefdes die niet doorgingen, beslissingen die anders hadden kunnen uitpakken en toevalligheden die achteraf een veel grotere betekenis krijgen dan ze op het moment zelf leken te hebben.

Het boek bestaat uit een novelle en vier verhalen. De personages zijn vaak ouder en kijken terug op een leven waarin niet alles is geworden wat ze ervan hadden verwacht. Dat uitgangspunt geeft de bundel een toon die wezenlijk verschilt van de uitbundige familiehumor van Mama Tandoori. Van der Kwast blijft geestig, maar zijn humor is hier zachter. Onder de verhalen ligt steeds het besef dat tijd niet terug te draaien is.

De titelnovelle is daarvan het duidelijkste voorbeeld. Giovanna en Ezio ontmoeten elkaar in 1945 en beleven een korte, intense liefde. Daarna gaan ze uit elkaar. Ezio blijft jarenlang alleen en wacht op een terugkeer die steeds onwaarschijnlijker lijkt. Wanneer ze elkaar na ongeveer zestig jaar opnieuw ontmoeten, krijgt hun oude liefde iets sprookjesachtigs, maar ook iets wrangs. Wat overblijft wanneer bijna een heel leven tussen twee mensen is verstreken, is immers niet alleen verlangen, maar ook alles wat in die tussentijd niet is gebeurd.

Van der Kwast kiest daarbij niet voor ingetogen realisme. Zijn Italië is warm, zinderend en bijna filmisch. Dorpen, zee, zon en lichamen krijgen een sensuele aanwezigheid. De stijl is zwierig en soms bewust romantisch. Dat werkt vooral goed wanneer hij een klein detail gebruikt om een hele wereld op te roepen. In de titelnovelle is het bijvoorbeeld de verschijning van Giovanna uit zee die Ezio overweldigt. Het beeld heeft iets overdreven romantisch, maar precies daarin zit de charme van het verhaal.

Die romantiek is niet voor iedere lezer overtuigend. Van der Kwast durft zich soms behoorlijk ver over de grens van het sentimentele te begeven. Waar Mama Tandoori zijn emoties vaak maskeerde met humor, laat hij ze hier veel directer toe. Daardoor zijn sommige passages ontroerend, maar andere kunnen zeemzoet aanvoelen.

Dat is ook het interessantste aan deze bundel: van der Kwast blijkt veel minder afhankelijk van zijn komische stem dan zijn doorbraakroman misschien deed vermoeden. Hij kan personages ook met mildheid bekijken. De mensen in deze verhalen zijn geen karikaturen die vooral dienen om een grap te dragen. Ze zijn getekend door wat het leven hun heeft gebracht en vooral door wat het hun niet heeft gebracht.

Toeval speelt daarbij een belangrijke rol. Een leven wordt niet alleen bepaald door grote beslissingen. Soms is het een toevallige ontmoeting, een gemiste trein, een impulsieve keuze of een moment waarop iemand niet durft te handelen dat de richting van tientallen jaren bepaalt. Van der Kwast kijkt naar die momenten met een mengeling van nieuwsgierigheid en mededogen.

Daarmee gaat Giovanna’s navel uiteindelijk minder over ouderdom dan over de vraag hoe mensen achteraf betekenis geven aan hun leven. Wie terugkijkt, maakt van losse gebeurtenissen vanzelf een verhaal. Wat vroeger onbelangrijk leek, krijgt later betekenis, wat ooit als een vergissing voelde, kan jaren later bijna noodzakelijk lijken.

De verhalen hebben daardoor iets van vergeelde vakantiefoto’s: ze tonen een wereld die voorbij is, maar waarin nog altijd iets leeft. Dat beeld werd ook bij de verschijning gebruikt om de sfeer van de bundel te typeren.

Niet alle verhalen zijn even sterk. De korte vorm heeft als voordeel dat van der Kwast snel een sfeer en personage kan neerzetten, maar sommige verhalen blijven daardoor eerder aardige miniaturen dan volledig uitgewerkte literaire werelden. De titelnovelle krijgt door haar omvang en romantische opbouw de meeste ruimte om te blijven hangen.

Ook de vergelijking met Mama Tandoori ligt voor de hand, juist omdat dat boek van der Kwast bij een groot publiek bekendmaakte. Maar Giovanna’s navel is interessanter wanneer het niet als opvolger van die bestseller wordt gelezen. Het laat een andere kant van dezelfde schrijver zien: minder luidruchtig, minder gericht op de grap en meer geïnteresseerd in de sporen die tijd in mensen achterlaat.

De humor is overigens niet verdwenen. Van der Kwast weet ook hier dat melancholie ondraaglijk zou kunnen worden als er geen lichtheid tegenover stond. Een personage hoeft maar iets eigenaardigs te doen of een situatie krijgt een onverwachte draai. Daardoor blijven de verhalen luchtig zonder dat hun onderliggende verdriet wordt weggepoetst.

Het knappe is dat van der Kwast zijn personages niet veroordeelt om de keuzes die ze vroeger hebben gemaakt. Hij kijkt naar hen zoals je naar oudere mensen kijkt die hun leven inmiddels achter zich hebben: met de wetenschap dat ieder mens onderweg kansen heeft gemist en dat niemand precies weet welke andere versie van zijn leven mogelijk was geweest.

Daarom is Giovanna’s navel vooral een boek over tijd. Niet de grote historische tijd, maar de persoonlijke tijd waarin mensen ouder worden terwijl sommige herinneringen onveranderd blijven. Een liefde van zestig jaar geleden kan in het geheugen nog altijd dezelfde intensiteit hebben als op de dag waarop ze begon.

Dat maakt de bundel op zijn best wanneer van der Kwast de neiging tot romantiek onder controle houdt en een klein, precies moment laat spreken. Dan ontstaat iets wat sterker is dan nostalgie: het besef dat een mensenleven voor een groot deel bestaat uit dingen die nooit zijn gebeurd, maar die desondanks een leven lang kunnen blijven doorwerken.