Godverdomse dagen op een godverdomse bol

Er zijn romans die de geschiedenis van de mensheid proberen te verklaren. Dimitri Verhulst kiest voor een andere aanpak. Hij kijkt naar duizenden jaren menselijke beschaving en komt tot een onthutsend eenvoudige conclusie: we leren niets.

Dat uitgangspunt alleen al maakt Godverdomse dagen op een godverdomse bol tot een van de meest ambitieuze én meest omstreden romans uit de recente Nederlandstalige literatuur. Verhulst beperkt zich niet tot één familie, één generatie of één samenleving. Hij probeert de hele menselijke geschiedenis te omvatten, van de eerste rechtop lopende voorouders tot een verre toekomst. Wat hij onderweg aantreft, stemt hem allerminst vrolijk.

Wie op zoek is naar een klassieke roman komt bedrogen uit. Er is geen centrale protagonist, geen herkenbare verhaallijn en nauwelijks psychologische ontwikkeling. In plaats daarvan presenteert Verhulst een aaneenschakeling van scènes, episoden en taferelen waarin de mens steeds opnieuw dezelfde fouten maakt. Oorlogen, religieuze waanzin, machtsmisbruik, seksuele obsessies, uitbuiting, geweld en hebzucht passeren in een eindeloze stoet de revue.

Dat klinkt zwaar, maar Verhulst schrijft geen filosofisch traktaat. Hij schrijft satire. Zwarte satire. Bij momenten zo zwart dat de humor nauwelijks nog van de wanhoop te onderscheiden valt.

De grote vraag die boven de roman hangt, is eenvoudig: gelooft Verhulst eigenlijk nog in de mens?

Het antwoord lijkt niet bepaald geruststellend.

Waar veel historische romans vertrekken vanuit het idee dat de mensheid vooruitgang boekt, lijkt Godverdomse dagen op een godverdomse bol precies het tegenovergestelde te suggereren. De techniek verandert. De wapens worden geavanceerder. Religies komen en gaan. Keizerrijken storten in en nieuwe ideologieën nemen hun plaats in. Maar onder al die veranderingen blijft dezelfde impuls werkzaam: de drang om te domineren, te vernietigen en zichzelf belangrijker te vinden dan de rest.

In dat opzicht doet Verhulst denken aan Michel Houellebecq. Niet qua stijl, maar qua mensbeeld. Ook Houellebecq beschouwt de moderne beschaving vaak als een dun laagje vernis over veel oudere instincten. Het verschil is dat Houellebecq meestal focust op de laatkapitalistische mens, terwijl Verhulst de hele geschiedenis als zijn speelterrein kiest. Zijn pessimisme is daardoor tegelijk groter en universeler.

Toch zou het verkeerd zijn om deze roman louter als een cynische afrekening te lezen. Onder de provocatie schuilt ook iets anders: ontgoocheling. Verhulst schrijft niet als iemand die de mensheid haat, maar als iemand die er veel meer van verwacht had.

Dat maakt het boek interessanter dan zijn reputatie doet vermoeden.

De roman is immers geen eindeloze scheldtirade. Regelmatig duiken momenten op waarop de auteur lijkt te erkennen dat mensen ook tot schoonheid, liefde en mededogen in staat zijn. Alleen blijken die momenten telkens weer tijdelijk. Ze worden overschaduwd door de grotere beweging van de geschiedenis, die volgens Verhulst vooral wordt aangedreven door geweld en eigenbelang.

Het meest indrukwekkende aspect van het boek is misschien wel de schaal waarop het opereert. Verhulst probeert niets minder dan een alternatieve wereldgeschiedenis te schrijven. Niet vanuit het perspectief van overwinnaars of grote leiders, maar vanuit de absurditeit van het menselijke bestaan zelf. Daardoor krijgt de roman soms iets van een anti-Bijbel. Waar religieuze teksten vaak zoeken naar betekenis en richting, lijkt Verhulst voortdurend te suggereren dat de geschiedenis geen hoger plan kent.

Dat levert een aantal briljante passages op. Zijn beschrijvingen zijn vaak grotesk, vulgair, hilarisch en verontrustend tegelijk. Weinig Nederlandstalige auteurs beschikken over zo’n instinct voor overdrijving. Wanneer Verhulst op dreef raakt, sleurt hij de lezer mee in een stortvloed van beelden, observaties en beledigingen die tegelijk afstoten en fascineren.

Maar precies daar schuilt ook het grootste probleem van het boek.

Een roman van meer dan vierhonderd pagina’s die vrijwel onafgebroken op dezelfde toon speelt, loopt het risico zichzelf uit te putten. Verhulsts woede is aanvankelijk verfrissend. Daarna wordt ze indrukwekkend. Uiteindelijk dreigt ze voorspelbaar te worden. Na honderden pagina’s geweld, domheid en menselijke dwaasheid begint de lezer te vermoeden wat de volgende conclusie zal zijn.

En meestal krijgt hij gelijk.

Dat maakt Godverdomse dagen op een godverdomse bol tot een boek dat bewondering afdwingt, maar niet altijd overtuigt. De ambitie is enorm. De stilistische kracht staat buiten kijf. Toch ontbreekt soms de nuance die grote literatuur onderscheidt van een briljante polemiek. Wanneer alles corrupt is, verliest corruptie een deel van haar betekenis. Wanneer iedereen schuldig is, wordt schuld een abstract begrip.

Misschien is dat de reden waarom de roman zoveel uiteenlopende reacties heeft opgeroepen. Voor sommigen is het een meesterwerk: een compromisloze aanval op de menselijke zelfgenoegzaamheid. Voor anderen een vermoeiende opeenstapeling van misantropie. Beide lezingen zijn verdedigbaar.

Wat niemand kan ontkennen, is dat Verhulst hier iets geprobeerd heeft wat maar weinig auteurs aandurven. Hij heeft niet een personage, een familie of een tijdperk beschreven. Hij heeft de mensheid zelf tot onderwerp gemaakt.

Dat is een onderneming die bijna noodzakelijk moet mislukken.

En toch ligt precies in die mislukking een deel van de fascinatie van dit boek.

Godverdomse dagen op een godverdomse bol is niet Verhulsts meest ontroerende roman, noch zijn meest toegankelijke. Maar het is wellicht zijn meest roekeloze. Een boek dat met open vizier de strijd aangaat met de grootste vraag die literatuur zich kan stellen: wat moeten we eigenlijk denken van de mens?

Verhulsts antwoord is even eenvoudig als vernietigend.

Niet veel.

Niet voor lezers die troost zoeken. Wel voor wie bereid is zich gedurende enkele honderden pagina’s onder te dompelen in een literair inferno waarin de menselijke geschiedenis wordt teruggebracht tot een lange keten van vergissingen.

Een monument van woede, geschreven door een auteur die de mensheid met zichtbaar genoegen tegen het licht houdt – en zelden tevreden is met wat hij ziet.