Grote verwachtingen

Aan het einde van de twintigste eeuw leek Europa een ongekende periode van stabiliteit en voorspoed tegemoet te gaan. De Koude Oorlog was voorbij, de Europese Unie breidde zich uit, de euro werd ingevoerd en globalisering beloofde economische groei en internationale samenwerking. De verwachtingen waren hoog. In Grote verwachtingen onderzoekt Geert Mak hoe dat optimisme langzaam plaatsmaakte voor onzekerheid, verdeeldheid en nieuwe geopolitieke spanningen. Het boek vormt het vervolg op In Europa en volgt de geschiedenis van het continent tussen 1999 en 2021.

Waar In Europa terugblikte op de dramatische twintigste eeuw, richt Mak zich nu op een periode die veel lezers zelf hebben meegemaakt. Dat maakt zijn opdracht aanzienlijk moeilijker. Geschiedenis die nog vers in het geheugen ligt, mist de afstand die nodig is om gebeurtenissen definitief te kunnen duiden. Toch slaagt Mak erin de grote lijnen zichtbaar te maken achter een tijdperk dat vaak wordt ervaren als een opeenvolging van losse crises.

Zoals steeds kiest hij niet voor een chronologische opsomming van feiten. Hij reist door Europa en daarbuiten, spreekt met politici, wetenschappers, ondernemers en gewone burgers en verbindt hun verhalen met de grote ontwikkelingen van deze eeuw. Daardoor ontstaat een levendig portret van een continent dat voortdurend in beweging is.

De aanslagen van 11 september 2001 vormen een eerste kantelpunt. Mak laat zien hoe het optimisme van de jaren negentig plaatsmaakt voor een wereld waarin veiligheid, terrorisme en geopolitieke spanningen opnieuw de politieke agenda bepalen. Vervolgens beschrijft hij de uitbreiding van de Europese Unie, de veranderende machtsverhoudingen met Rusland, de financiële crisis van 2008, de eurocrisis, de vluchtelingencrisis, Brexit en de opkomst van populistische bewegingen. In de herziene editie wordt het verhaal aangevuld met een epiloog over de coronapandemie, die opnieuw duidelijk maakte hoe kwetsbaar moderne samenlevingen zijn.

Een van de grote kwaliteiten van Mak is zijn vermogen om abstracte ontwikkelingen terug te brengen tot menselijke proporties. Achter economische statistieken en politieke besluiten zoekt hij steeds de mensen die de gevolgen ervan dagelijks ervaren. Daardoor blijft het boek, ondanks zijn omvang, opmerkelijk toegankelijk. De geschiedenis wordt verteld via gesprekken, ontmoetingen en persoonlijke observaties, zonder dat de analytische scherpte verloren gaat.

Opnieuw blijkt Mak een meester in het leggen van verbanden. Hij toont hoe financiële markten, migratie, klimaatverandering, technologie en geopolitiek elkaar beïnvloeden en hoe beslissingen die in Brussel, Moskou, Washington of Beijing worden genomen, uiteindelijk het leven van gewone Europeanen raken. Die brede blik maakt Grote verwachtingen veel meer dan een geschiedenis van Europa alleen; het is ook een analyse van een wereld waarin onderlinge afhankelijkheid groter is geworden dan ooit.

Stilistisch sluit het boek naadloos aan bij Mak’s eerdere werk. Zijn proza is helder, zorgvuldig en beschouwend. Hij schrijft zonder sensatiezucht en vermijdt eenvoudige zwart-witvoorstellingen. Juist doordat hij verschillende perspectieven naast elkaar laat bestaan, ontstaat ruimte voor nuance. Ook wanneer hij scherpe observaties maakt over politieke leiders of maatschappelijke ontwikkelingen, blijft hij vooral geïnteresseerd in de achterliggende oorzaken.

Dat het boek een relatief recente periode behandelt, heeft ook een keerzijde. Sommige gebeurtenissen zijn nog volop in ontwikkeling en zullen door toekomstige historici waarschijnlijk anders worden beoordeeld. Mak is zich daarvan bewust en presenteert zijn boek niet als het definitieve oordeel over de eerste decennia van deze eeuw, maar als een zorgvuldig gedocumenteerde tussenbalans. Die bescheidenheid vergroot juist de overtuigingskracht van zijn analyse.

Grote verwachtingen vormt samen met In Europa een indrukwekkend tweeluik over het moderne Europa. Waar het eerste boek verklaart hoe de twintigste eeuw het continent vormde, laat dit vervolg zien hoe Europa zich een weg probeert te banen door een tijdperk van globalisering, onzekerheid en geopolitieke verschuivingen. Beide boeken vullen elkaar aan en bieden samen een uitzonderlijk rijk beeld van de recente Europese geschiedenis.