Hedonia

Hedonia is een geestige en tegelijk verrassend persoonlijke roman van Kees van Kooten, die hij zelf veelzeggend ondertitelt als een opstel. Het boek verscheen oorspronkelijk in 1984 en draait om een betrekkelijk eenvoudige situatie: Van Kootens vrouw Barbara vertrekt naar New York om Woody Allen te ontmoeten, voor wie zij als vertaalster van filmscripts heeft gewerkt. Haar afwezigheid geeft haar echtgenoot alle ruimte om zich zorgen te maken.

Van Kooten maakt van die paar dagen afwezigheid geen dramatisch huwelijksverhaal, maar een onderzoek naar jaloezie, onzekerheid en het merkwaardige menselijke vermogen om zichzelf ongelukkig te maken. Terwijl Barbara in Amerika is, begint Kees zich steeds meer af te vragen wat er tussen haar en Woody Allen zou kunnen gebeuren. Veel daarvan speelt zich uitsluitend in zijn eigen hoofd af.

Dat gegeven is kenmerkend voor van Kootens humor. Er hoeft eigenlijk niets te gebeuren om een situatie komisch te maken. Zijn verbeelding doet het werk. Een foto waarop Barbara en Woody Allen samen staan, is voldoende om zijn achterdocht verder aan te wakkeren. Een jeugdvriend die hem bewust jaloers probeert te maken, doet daar nog een schepje bovenop.

Woody Allen is daarbij meer dan alleen het onderwerp van Kees’ jaloezie. Hij fungeert als een soort spiegel. Van Kooten bewondert Allen als komiek, maar voelt zich tegelijkertijd met hem verbonden door een zekere zwaarmoedigheid. De titel Hedonia verwijst naar het tegenovergestelde van anhedonia, het onvermogen om plezier of geluk te ervaren. De hoofdpersoon heeft eigenlijk alles om tevreden te zijn, maar weet toch voortdurend redenen te vinden om te twijfelen.

Onder de humor gaat het over de moeite die mensen kunnen hebben met geluk. Wanneer er niets mis is, kan de gedachte dat er misschien iets mis zou kunnen zijn al voldoende zijn om het geluk te verstoren. Van Kooten gebruikt zijn eigen onzekerheid om iets herkenbaars te zeggen over relaties en menselijke twijfel.

Ook zijn jeugd komt uitgebreid aan bod. Herinneringen aan Den Haag en aan mensen die hem het belang van ‘leuk zijn’ leerden, worden verbonden met zijn latere carrière als cabaretier. Het verlangen om anderen te vermaken krijgt daardoor ook iets dwangmatigs: wie voortdurend leuk moet zijn, kan misschien moeilijk accepteren dat het leven niet altijd leuk hoeft te zijn.

Een bijzonder aardige laag wordt gevormd door van Kootens herinneringen aan Wim Kan. Kan was voor hem een belangrijk voorbeeld en zijn invloed wordt in Hedonia tegenover die van Woody Allen geplaatst. Achter in het boek is bovendien een eerder verschenen essay van van Kooten over Allen opgenomen, waardoor het boek tegelijk een persoonlijk verhaal en een beschouwing over humor wordt.

De stijl is typisch van Kooten: licht, associatief en sterk gebaseerd op taal. Hij kan een kleine gedachte steeds verder uitbouwen totdat die volledig uit de hand loopt. Juist de combinatie van zelfspot en scherpe observaties maakt het boek aangenaam om te lezen. De humor komt niet alleen uit grappen, maar vooral uit de manier waarop van Kooten zijn eigen gedrag onder de loep neemt.

Een soms gehoorde kritiek is dat de verhaallijn op zichzelf vrij eenvoudig blijft. Wie vooral een goed uitgewerkte romanplot verwacht, zal merken dat het boek vooral wordt gedragen door gedachten, herinneringen en observaties. De ondertitel een opstel is daarom eigenlijk treffender dan de kwalificatie roman. Ook de talrijke zijsprongetjes kunnen het verhaal soms wat laten stilvallen.

Daar staat tegenover dat juist die vorm goed past bij van Kootens schrijverschap. Hedonia hoeft geen ingewikkelde plot te hebben. De kern is de manier waarop een ogenschijnlijk onbeduidende gebeurtenis — een vrouw die enkele dagen naar Amerika gaat — een hele stroom aan herinneringen, onzekerheden en beschouwingen losmaakt.