Het been in de IJssel

Sommige verhalen laten je niet los. Een klein krantenbericht, een toevallige ontmoeting of een onverklaarbaar voorwerp kan jarenlang door iemands hoofd blijven spoken. Voor Joris van Casteren was dat een menselijk onderbeen dat in de zomer van 2005 door een visser uit de IJssel werd gehaald. Wat voor de meeste mensen een merkwaardig nieuwsfeit was, groeide voor hem uit tot een jarenlange zoektocht naar de identiteit van een onbekende man en uiteindelijk naar de betekenis van een mensenleven.

Aanvankelijk lijkt de zaak weinig bijzonder. Er wordt een onderbeen gevonden, de media besteden er kort aandacht aan en daarna verdwijnt het uit de actualiteit. Ook van Casteren schrijft er destijds slechts een kort berichtje over. Toch blijft de vondst hem bezighouden. Van wie was het been? Leefde de eigenaar nog? Of was het het enige wat van een verdwenen mens was overgebleven?

Wanneer jaren later blijkt dat het DNA van het been overeenkomt met dat van een man die in Düsseldorf spoorloos verdween, besluit van Casteren de draad opnieuw op te pakken. Daarmee begint een speurtocht die hem langs politiearchieven, begraafplaatsen, Duitse steden en gesprekken met familieleden en bekenden voert. Zijn onderzoek ontwikkelt zich gaandeweg tot veel meer dan een poging een raadsel op te lossen. Het wordt een reconstructie van een leven dat anders voorgoed vergeten dreigde te worden.

Wat Het been in de IJssel zo bijzonder maakt, is dat van Casteren geen klassieke misdaadgeschiedenis schrijft. Het boek draait niet om de vraag wie schuldig is of hoe een mysterie moet worden opgelost. Zijn belangstelling richt zich op de mens achter het nieuwsbericht. Wie was deze verdwenen man? Welke dromen had hij? Welke mensen hielden van hem? En hoe kan iemand bijna geruisloos uit de wereld verdwijnen?

Zoals altijd schrijft van Casteren met grote terughoudendheid. Hij trekt geen overhaaste conclusies en vult de hiaten in zijn onderzoek niet met speculaties. Juist zijn geduld en zijn bereidheid om kleine aanwijzingen serieus te nemen geven het boek zijn overtuigingskracht. Langzaam ontstaat uit losse documenten, gesprekken en herinneringen het portret van een mens die veel meer blijkt te zijn dan een naam in een politiedossier.

Zijn stijl is sober, precies en doordrenkt van nieuwsgierigheid. Van Casteren heeft geen sensationele wendingen nodig om spanning op te bouwen. Een archiefstuk, een oude foto of een gesprek met een buurman kan even meeslepend zijn als een spectaculaire onthulling. Die literaire beheersing maakt Het been in de IJssel tot een voorbeeld van hoe journalistiek kan uitgroeien tot literatuur.

Onder de detectiveachtige zoektocht schuilt bovendien een bredere beschouwing over herinnering en vergankelijkheid. Wat blijft er van een mens over wanneer hij verdwijnt? Hoe gemakkelijk raken levens uitgewist zodra niemand hun verhaal nog vertelt? Door één onbekende man zijn geschiedenis terug te geven, stelt van Casteren fundamentele vragen over identiteit, sterfelijkheid en de verantwoordelijkheid om te blijven zoeken, ook wanneer vrijwel iedereen allang heeft afgehaakt.

De kracht van het boek ligt uiteindelijk niet in de oplossing van het raadsel, maar in de weg ernaartoe. De zoektocht zelf krijgt betekenis. Iedere ontmoeting, iedere omweg en iedere nieuwe ontdekking laat zien hoe groot de afstand kan zijn tussen een kort nieuwsbericht en het complexe leven dat erachter schuilgaat.

Met Het been in de IJssel bevestigt Joris van Casteren opnieuw zijn uitzonderlijke talent om van een ogenschijnlijk klein voorval een universeel verhaal te maken. Hij bewijst dat de werkelijkheid, mits met voldoende aandacht bekeken, een literaire rijkdom bezit die geen fictie hoeft te benijden.