Het Belgische domdenken

Met Het Belgische domdenken trekt Johan Anthierens in 1986 ten strijde tegen wat hij beschouwt als de bekrompenheid, gemakzucht en politieke lafheid van de Belgische samenleving. De ondertitel Smaadschrift maakt meteen duidelijk dat Anthierens niet van plan is een genuanceerd maatschappelijk essay te schrijven. Dit is een pamflet: scherp, spottend en bewust provocerend.

Anthierens richt zijn pijlen op vrijwel alles wat hem in het België van de jaren tachtig ergert. Politiek, media, religie, monarchie, Vlaamse identiteit en maatschappelijke conventies komen voorbij. Hij hekelt een samenleving waarin volgens hem vooral wordt vermeden om werkelijk positie te kiezen. België verschijnt bij Anthierens als een land waarin men liever compromissen sluit dan problemen benoemt en waarin conformisme gemakkelijk wordt verward met verdraagzaamheid.

De toon is vanaf de eerste pagina duidelijk. Anthierens schrijft met spot en overdrijving, maar onder de humor zit een ernstige overtuiging: een samenleving wordt pas werkelijk vrij wanneer mensen zelfstandig durven denken en zich niet voortdurend aanpassen aan wat van hen wordt verwacht. Dat idee komt in het boek steeds terug.

Het boek is opgebouwd uit verschillende stukken met veelzeggende titels als De opgezette Belg, Una settimana particolare, Miet en Manschappij, De Jan Bardi-democratie, Mad(e) in Belgium, Het ontwaken van Laken en En eeuwig bloeien de begonia’s. Anthierens beweegt daarmee voortdurend tussen satire, politieke kritiek en observaties uit het dagelijkse leven.

Vooral De Jan Bardi-democratie is typerend voor zijn manier van schrijven. Anthierens beschrijft België als een land dat lijdt aan een soort collectieve verlamming: niemand wil werkelijk de kat de bel aanbinden en iedereen houdt zich liever aan de veilige middenweg. De humor is soms absurd, maar zijn kritiek op maatschappelijke passiviteit is heel concreet.

Ook de Belgische politieke cultuur krijgt er stevig van langs. Anthierens verwijst naar actuele kwesties uit 1985 en 1986, waaronder politieke schandalen, sociale problemen, de rol van de CVP, de BRT, abortus en de houding tegenover migranten. Daardoor is het boek sterk verbonden met zijn tijd. Tegelijkertijd zijn sommige van de vragen die hij stelt opmerkelijk tijdloos: hoeveel ruimte is er voor afwijkende meningen? Hoe kritisch zijn media tegenover de macht? En wanneer verandert maatschappelijke verdraagzaamheid in onverschilligheid?

De stijl is onmiskenbaar Anthierens. Hij schrijft met een grote taalvaardigheid en een voorkeur voor woordspelingen, ironische beelden en scherpe formuleringen. Zijn België is daarbij bijna een literair personage geworden: een land met nationale eigenaardigheden, tegenstrijdigheden en een merkwaardige combinatie van zelfgenoegzaamheid en onzekerheid.

Dat maakt Het Belgische domdenken ook interessant als tijdsdocument. Wie het boek nu leest, ziet een België van de jaren tachtig waarin de politieke verhoudingen, de media en de maatschappelijke discussies duidelijk anders waren. Sommige passages zijn daardoor gedateerd, maar juist daardoor krijgt het boek historische waarde. Het laat zien waar een kritische Vlaamse journalist zich in 1986 over kon opwinden.

De kracht van het boek zit uiteindelijk niet in de vraag of Anthierens met iedere observatie gelijk heeft. Hij schrijft daarvoor te polemisch en te absoluut. Zijn waarde ligt eerder in zijn vermogen om vanzelfsprekendheden ongemakkelijk te maken. Hij wil de lezer niet geruststellen, maar wakker houden.