Het Boekentoren Boek

Met zijn 64 meter hoogte is de Boekentoren niet alleen een herkenbaar onderdeel van de Gentse skyline, maar ook een gebouw waarin architectuur, wetenschap, geschiedenis en stadsleven samenkomen. In Het Boekentoren Boek brengen Hendrik Defoort en Ruben Mantels de vele levens van de toren samen.

Negentig jaar geleden werkte Henry Van de Velde zijn plannen voor de Gentse Universiteitsbibliotheek af. Zeven jaar later stond de toren er. Van de Velde ontwierp daarmee niet zomaar een bibliotheek, maar een modernistisch gebouw waarin een visie op kennis en architectuur zichtbaar werd. Dat de Boekentoren sindsdien een van de bekendste gebouwen van Gent is geworden, zegt veel over de kracht van het ontwerp.

Defoort en Mantels bekijken de Boekentoren bewust vanuit verschillende invalshoeken. De architectuur is belangrijk, maar vormt slechts één laag. De toren is tegelijkertijd bibliotheek, monument, toeristische bestemming en bewaarplaats van een uitzonderlijk erfgoed. Achter de gevel bevinden zich collecties, handschriften en boeken die zelf weer een geschiedenis vertellen.

Juist die opeenstapeling maakt het onderwerp interessant. Een bibliotheek is een plaats waar verhalen worden verzameld, maar de Boekentoren is zelf eveneens een verhaal geworden. De geschiedenis van het gebouw loopt door oorlog en restauratie, door veranderende opvattingen over wetenschap en erfgoed en door de generaties studenten en onderzoekers die er gebruik van maakten.

Ook de kleine verhalen krijgen een plaats. Een biljart, een hond en een nalatenschap klinken op het eerste gezicht als vreemde elementen in een boek over een architectonisch monument. Maar precies zulke details maken duidelijk dat de geschiedenis van een gebouw niet alleen wordt gevormd door architecten, bestuurders en grote gebeurtenissen. Ook de anekdotes die zich rond een gebouw verzamelen, worden uiteindelijk onderdeel van zijn identiteit.

De auteurs lijken daardoor minder geïnteresseerd in de Boekentoren als statisch architectuurhistorisch object dan in het gebouw als levend onderdeel van de stad. Henry Van de Velde ontwierp de toren, maar zijn ontwerp was slechts het begin. Studenten, bibliothecarissen, wetenschappers, bezoekers en Gentenaars hebben het gebouw vervolgens op hun eigen manier gebruikt en betekenis gegeven.

Dat maakt Het Boekentoren Boek interessant voor meer dan alleen architectuurliefhebbers. Wie Gent kent, heeft de toren waarschijnlijk talloze keren gezien zonder alle verhalen erachter te kennen. Wie er ooit een boek raadpleegde, kent weer een andere Boekentoren dan de toerist die vooral onder de indruk is van het silhouet.

Ook de samenwerking tussen Defoort en Mantels past bij die brede benadering. Defoort brengt zijn expertise als historicus en erfgoedonderzoeker mee, terwijl Mantels als historicus en medewerker van de Gentse Universiteitsbibliotheek dicht bij de collecties en de geschiedenis van de Boekentoren staat. Samen kunnen zij het gebouw zowel als architectonisch monument als vanuit zijn culturele en historische context benaderen.

De ambitie van het boek lijkt dan ook niet te zijn om nog een klassieke architectuurgeschiedenis van de Boekentoren te schrijven. Het wil vooral laten zien waarom één gebouw zoveel verschillende levens kan hebben. De Boekentoren is een kunstwerk, maar ook een werkplek. Een monument, maar ook een gebruiksvoorwerp. Een opslagplaats voor boeken, maar uiteindelijk ook een opslagplaats van herinneringen.

Het Boekentoren Boek heeft daarmee een onderwerp dat groter is dan zijn titel doet vermoeden. Het gaat over een gebouw, maar via dat gebouw ook over Gent, de universiteit, kennis, erfgoed en de manier waarop een stad zich aan haar eigen verleden hecht.

De kracht van de Boekentoren is misschien precies dat hij al die betekenissen tegelijk kan dragen. Een toren die ooit werd ontworpen om boeken te bewaren, is zelf een historisch document geworden. Defoort en Mantels laten zien hoe zo’n gebouw in bijna een eeuw tijd niet alleen onderdeel van de stad is geworden, maar ook een deel van haar geheugen.

Dit boek verschijnt op 26 februari 2027.