Het complot tegen Amerika

Wat als Franklin D. Roosevelt de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 1940 niet had gewonnen? Philip Roth vertrekt in Het complot tegen Amerika vanuit die historische mogelijkheid en laat Charles Lindbergh, de beroemde luchtvaartpionier en isolationist, de verkiezingen winnen. Wat volgt is geen gewone historische roman, maar een beklemmende alternatieve geschiedenis waarin het Amerikaanse politieke klimaat langzaam verandert en antisemitisme steeds meer ruimte krijgt.

Het verhaal wordt verteld door de jonge Philip Roth, die in 1940 zeven jaar oud is en met zijn familie in Newark, New Jersey woont. De Roths zijn een Joods-Amerikaans gezin dat aanvankelijk een tamelijk gewoon leven leidt. Vader Herman is verzekeringsagent, moeder Bess zorgt voor het gezin en de jonge Philip groeit op met zijn oudere broer Sandy. Juist doordat Roth de grote politieke veranderingen door de ogen van een kind vertelt, krijgt het verhaal een bijzondere spanning.

Voor Philip begint de geschiedenis als iets wat zich buiten zijn directe omgeving afspeelt. De verkiezing van Lindbergh lijkt eerst vooral een politieke gebeurtenis. Maar langzaam dringt de nieuwe werkelijkheid het gezin binnen. Lindbergh voert een isolationistische politiek en zoekt toenadering tot nazi-Duitsland. Tegelijkertijd worden Amerikaanse Joden steeds nadrukkelijker geconfronteerd met wantrouwen, uitsluiting en antisemitisme.

Roth is vooral sterk in de manier waarop hij laat zien dat maatschappelijke veranderingen niet noodzakelijk beginnen met een grote omwenteling. Het gevaar ontstaat geleidelijk. Mensen wennen aan nieuwe politieke ideeën, aan nieuwe woorden en aan maatregelen die aanvankelijk nog betrekkelijk onschuldig lijken. Daardoor wordt de roman veel ongemakkelijker dan een eenvoudig verhaal over een fascistische machtsgreep. Het is juist de geleidelijke normalisering die verontrust.

Binnen de familie Roth ontstaan ondertussen grote verschillen in de manier waarop de politieke werkelijkheid wordt beoordeeld. Vader Herman weigert zich neer te leggen bij de ideeën van Lindbergh en blijft zich verzetten tegen wat hij als een bedreiging van de Amerikaanse democratie ziet. Andere familieleden reageren anders. Sommigen geloven dat aanpassing de beste manier is om problemen te voorkomen.

Die verdeeldheid maakt de politieke ontwikkeling persoonlijk. De familie wordt niet alleen bedreigd door wat er buiten gebeurt, maar raakt ook van binnenuit verdeeld. De vraag is voortdurend hoeveel je bereid bent van jezelf en je overtuigingen op te geven om veilig te blijven.

Een belangrijke rol speelt het Office of American Absorption, een overheidsprogramma dat erop gericht is Joodse Amerikanen sterker in de Amerikaanse samenleving te laten opgaan. Op papier klinkt dat als integratie, maar in werkelijkheid werkt het programma ontwrichtend. Joodse gezinnen worden uit hun vertrouwde omgeving gehaald en kinderen worden gestimuleerd om zich aan andere Amerikaanse leefwerelden aan te passen.

Daarmee raakt Roth aan een belangrijk thema: assimilatie. De Roths zijn Amerikanen, maar hun Joodse afkomst maakt hen in de nieuwe politieke werkelijkheid plotseling tot een groep die zich moet bewijzen. Het wrange is dat zij juist altijd hebben geprobeerd een gewoon Amerikaans gezin te zijn. De politieke omstandigheden maken duidelijk dat volledige assimilatie geen garantie biedt tegen uitsluiting.

De jonge Philip begrijpt de gebeurtenissen maar gedeeltelijk. Hij ziet de angst van zijn ouders, hoort gesprekken die hij niet helemaal kan volgen en probeert de wereld om hem heen te begrijpen. Zijn kinderlijke perspectief maakt de roman menselijk. Hij heeft geen politieke theorie nodig om te beseffen dat er iets misgaat. Hij merkt het aan de reacties van volwassenen, aan de spanningen binnen zijn gezin en aan de dingen die plotseling niet meer vanzelfsprekend zijn.

Ook de historische figuur Charles Lindbergh is interessant. Roth gebruikt een werkelijk bestaande Amerikaanse beroemdheid met bekende isolationistische en antisemitische sympathieën als uitgangspunt voor zijn alternatieve geschiedenis. De roman vraagt daardoor voortdurend waar geschiedenis ophoudt en fictie begint.

Toch is Het complot tegen Amerika geen roman waarin Roth simpelweg beweert dat de Amerikaanse geschiedenis anders had kunnen verlopen. Het gaat hem vooral om de kwetsbaarheid van een samenleving. Hoe stabiel is een democratie wanneer politieke leiders angst en vijandbeelden weten te benutten? Hoe snel kunnen burgers zich aanpassen aan omstandigheden die ze aanvankelijk onaanvaardbaar vonden?

De kracht van het boek zit in die onzekerheid. De lezer weet hoe de werkelijke Amerikaanse geschiedenis is verlopen en weet dus dat Roosevelt in werkelijkheid de verkiezingen won en dat de Verenigde Staten uiteindelijk aan de zijde van de geallieerden aan de Tweede Wereldoorlog deelnamen. Maar binnen Roths fictieve werkelijkheid is die kennis van geen enkele betekenis. Voor de familie Roth is de dreiging volledig echt.

De roman is bovendien meer dan een politieke waarschuwing. Het is ook een familiegeschiedenis en een coming-of-ageverhaal. Philip probeert volwassen te worden terwijl de wereld om hem heen steeds minder betrouwbaar wordt. Zijn broer Sandy maakt andere keuzes dan hijzelf, hun ouders reageren verschillend op de bedreiging en ook binnen de familie ontstaan geheimen.

Roth schrijft uitvoerig en met veel aandacht voor de historische achtergrond. Dat maakt de roman soms zwaar, maar het geeft de alternatieve geschiedenis ook overtuigingskracht. Hij bouwt zijn fictieve werkelijkheid zo gedetailleerd op dat het verhaal niet aanvoelt als een eenvoudig ‘wat als?’-experiment.

Juist daardoor blijft Het complot tegen Amerika hangen. Het boek gaat niet alleen over het Amerika van 1940, maar over de menselijke neiging om te geloven dat politieke stabiliteit vanzelfsprekend is. Roth laat zien hoe een samenleving kan veranderen wanneer mensen zich langzaam aanpassen aan wat eerst ondenkbaar leek.

De titel klinkt als een samenzwering, maar het werkelijke ‘complot’ is ingewikkelder. Het gaat om politieke macht, propaganda, angst en de manier waarop mensen elkaar gaan wantrouwen. De dreiging komt niet alleen van bovenaf. Ze ontstaat ook doordat gewone mensen beslissingen nemen die afzonderlijk misschien begrijpelijk lijken, maar gezamenlijk een samenleving ingrijpend veranderen.

Het complot tegen Amerika is daarmee een van Roths meest politieke romans, maar tegelijk een zeer persoonlijk boek. Door zijn eigen familie als uitgangspunt te nemen, maakt hij van alternatieve geschiedenis een verhaal over angst, identiteit, loyaliteit en de vraag hoeveel vrijheid een mens bereid is op te geven om zich veilig te voelen.