Het derde oog

Noordboek 2026 352 pagina's 9789464715385 Hardcover

Er bestaan inmiddels ontelbare boeken over The Beatles. Biografieën, fotoboeken, herinneringen, analyses, reisgidsen door Liverpool en minutieuze reconstructies van vrijwel iedere dag uit de carrière van de beroemdste band uit de muziekgeschiedenis. Toch is Het derde oog geen overbodige toevoeging aan die inmiddels gigantische Beatles-bibliotheek. Integendeel. Dit boek laat ons The Beatles bekijken door de ogen van iemand die niet naast hen stond, maar ín hun wereld leefde: George Harrison. Tussen 1963 en 1969 nam hij zijn Pentax-camera mee op reis en legde hij zijn bandgenoten vast op momenten waarop de wereld even niet keek.

Dat levert een fascinerend soort fotografie op. Geen zorgvuldig geënsceneerde persfoto’s, geen professionele fotografische opdrachten en geen beelden waarop John, Paul, George en Ringo zich bewust tot hun miljoenenpubliek richten. Harrison fotografeerde zijn vrienden. Hij fotografeerde vanuit de intimiteit van de groep, vaak wanneer er helemaal geen reden was om een foto te maken. In vliegtuigen, hotelkamers, achter de schermen, tijdens uitstapjes en op reis. Juist daardoor krijgen deze beelden iets wat veel officiële Beatles-foto’s missen: achteloosheid.

En dat is misschien wel de grootste aantrekkingskracht van Het derde oog. The Beatles waren in de jaren zestig al snel geen gewone mensen meer. Ze werden een cultureel verschijnsel, een massahysterie, een wereldwijd exportproduct van Britse popcultuur. Overal waar ze kwamen, stonden fotografen, journalisten en fans klaar. Zelfs hun aankomst op een luchthaven kon uitgroeien tot een gebeurtenis van historische proporties. Harrison had echter een camera bij zich die de andere kant van dat bestaan kon vastleggen. Hij kon John Lennon fotograferen voordat John Lennon weer John Lennon voor de buitenwereld moest zijn.

Wie de Beatles al jarenlang bewondert, zal die foto’s dan ook met een zekere ontroering bekijken. Daar zitten ze: vier jonge mannen die nog niet helemaal lijken te beseffen wat hun overkomt. Op sommige momenten is de latere mythe al zichtbaar, op andere momenten verdwijnen de wereldberoemde Beatles volledig achter vier jongens die plezier maken, zich vervelen, rondhangen of elkaar voor de gek houden. Dat contrast is goud waard.

De periode die Harrison documenteerde is bovendien niet zomaar een willekeurig stukje Beatlesgeschiedenis. Dit zijn de jaren waarin de groep in een adembenemend tempo verandert. In 1963 zijn The Beatles nog een Britse sensatie die op het punt staat Amerika te veroveren. Een jaar later is Beatlemania een internationaal fenomeen. Daarna volgen de artistieke omwentelingen van Rubber Soul, Revolver, Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band, The Beatles en uiteindelijk Abbey Road. Tussen Liverpool en de wereld, tussen Please Please Me en Abbey Road, wordt de band steeds ambitieuzer en tegelijkertijd steeds moeilijker vast te houden als groep.

Harrisons foto’s lopen dwars door die ontwikkeling heen. We zien de reis naar de Verenigde Staten en de historische verschijning bij Ed Sullivan, maar ook Australië, Parijs en India. We zien de band tijdens de krankzinnige jaren van de Beatlemania, maar ook tijdens de periode waarin de vier zich steeds nadrukkelijker als individuele kunstenaars beginnen te ontwikkelen. De reis naar India en de ontmoeting met Ravi Shankar en de Maharishi Mahesh Yogi markeren daarbij een belangrijk kantelpunt. Voor Harrison was India geen exotisch uitstapje, maar onderdeel van een steeds dieper wordende spirituele zoektocht.

Daarmee wordt Het derde oog ook, bijna ongemerkt, een boek over George Harrison zelf. Dat is misschien nog interessanter dan de Beatles-foto’s op zich. Harrison is lange tijd beschreven als ‘de stille Beatle’, een wat gemakzuchtig etiket dat hem tekortdoet. Hij was de jongste van de vier, maar ontwikkelde zich tot een muzikant met een zeer eigen artistieke en spirituele visie. Zijn composities binnen The Beatles groeiden van de vroege, bescheiden bijdragen naar meesterwerken als While My Guitar Gently Weeps, Something en Here Comes the Sun. Na The Beatles bewees hij met All Things Must Pass bovendien dat hij allang niet meer uitsluitend de gitarist naast Lennon en McCartney was.

Ook zijn fotografie past in dat beeld. Harrison kijkt niet als een professionele fotograaf die voortdurend op zoek is naar het perfecte plaatje. Hij kijkt als een nieuwsgierige kunstenaar. De foto’s hebben iets speels en experimenteels. Hij was al bezig met zelfportretten en bijzondere camerastandpunten lang voordat de hedendaagse cultuur van selfies en voortdurend fotograferen bestond. De uitgeversinformatie benadrukt terecht zijn humor en experimenteerdrang.

Harrison kijkt niet als een professionele fotograaf die voortdurend op zoek is naar het perfecte plaatje.

Dat maakt de titel Het derde oog mooi gekozen. De camera wordt hier bijna een verlengstuk van Harrisons manier van kijken. Hij kijkt niet noodzakelijk naar het spectaculaire, maar naar wat zich aan de rand van het spektakel bevindt. De wereld ziet vier Beatles op een podium; Harrison ziet wat er gebeurt wanneer ze van dat podium afstappen. De wereld ziet Beatlemania; Harrison ziet vier jonge mannen die proberen zich daarbinnen staande te houden.

Het boek bevat meer dan tweehonderd foto’s, waarvan het grootste deel volgens de uitgever niet eerder in deze vorm werd verzameld en veel beelden worden voor het eerst gepubliceerd. De Nederlandse editie telt 352 pagina’s en is uitgegeven als een royaal vormgegeven hardcover. Olivia Harrison, Georges weduwe, stelde het materiaal samen en verzorgde de curatie. Zij kent niet alleen de publieke geschiedenis van George, maar ook de man achter die geschiedenis. Haar betrokkenheid geeft het boek een persoonlijke dimensie.

Ook de keuze voor Colm Tóibín en George Saunders als literaire begeleiders is interessant. Tóibín schreef de inleiding, Saunders het nawoord. Daardoor wordt het geen simpel koffietafelboek waarin foto na foto wordt afgedrukt met een korte bijschriftregel eronder. De foto’s krijgen een literaire context en worden ingebed in het grotere verhaal van The Beatles en de jaren zestig.

Toch is het belangrijk om Het derde oog niet te beoordelen alsof George Harrison plots een vergeten grootmeester van de fotografie blijkt te zijn. Dat is hij niet. Een recente bespreking merkt terecht op dat de foto’s vooral hun waarde ontlenen aan de positie van de fotograaf: Harrison was geen buitenstaander, maar een van de vier mensen die het fenomeen zelf vormden. De kracht ligt dus minder in fotografische virtuositeit dan in nabijheid, spontaniteit en historische betekenis.

En eigenlijk maakt dat het boek alleen maar interessanter. Een technisch perfecte foto van The Beatles kan indrukwekkend zijn, maar een enigszins scheve of spontane foto waarop John Lennon ergens in een vliegtuig zit te lachen, kan voor een Beatles-liefhebber veel meer betekenen. Omdat je weet wie daar achter de camera stond. Omdat je weet wat er op dat moment buiten beeld gebeurde. Omdat je beseft dat deze vier mannen enkele maanden later de wereld zouden veranderen.

Daar ligt dan ook de bijzondere charme van George Harrison. Hij had iets wat binnen The Beatles altijd een beetje moeilijk te definiëren was. Lennon was de intellectuele provocateur, McCartney de melodische architect, Starr de menselijke verbindingsfactor en Harrison werd steeds meer de Beatle die naar iets anders zocht. Zijn muziek, zijn belangstelling voor India, zijn spiritualiteit, zijn humor en uiteindelijk ook zijn fotografie tonen allemaal dezelfde nieuwsgierigheid. Hij wilde niet alleen weten hoe iets klonk of eruitzag, maar wat erachter zat.

Die houding maakt zijn foto’s verrassend teder. Zelfs wanneer de beelden grappig zijn, zit er zelden iets neerbuigends in. Harrison kijkt naar zijn vrienden met genegenheid. Dat is iets anders dan de blik van een paparazzo. Hij wil hen niet betrappen, hij wil ze bewaren.

Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?

VLIJM

Mannelijke schrijvers en de vrouw die nooit de hunne werd

Julian Barnes schrijft in Flaubert’s Parrot over de aanbidding van de vijftienjarige Flaubert voor de 26-jarige Elisa Schlesinger.

Scroll naar boven
Librar
Privacyoverzicht

Deze site maakt gebruik van cookies, zodat wij je de best mogelijke gebruikerservaring kunnen bieden. Cookie-informatie wordt opgeslagen in je browser en voert functies uit zoals het herkennen wanneer je terugkeert naar onze site en helpt ons team om te begrijpen welke delen van de site je het meest interessant en nuttig vindt.