Het einde van het Romeinse Rijk

Wat gebeurt er met een wereldmacht wanneer haar vanzelfsprekendheid begint te verdwijnen? In Het einde van het Romeinse Rijk onderzoekt historicus Maarten van Rossem de neergang van het West-Romeinse Rijk. Daarbij gaat hij niet op zoek naar één spectaculaire oorzaak, maar naar de combinatie van politieke, militaire en maatschappelijke ontwikkelingen die uiteindelijk tot de implosie van het rijk leidde.

Van Rossem begint bij een hardnekkig probleem: de ondergang van Rome laat zich niet eenvoudig verklaren. Was het politieke systeem disfunctioneel geworden? Was er sprake van interne verzwakking en decadentie? Of waren het de invallende en zich vestigende Germaanse volkeren die het rijk van buitenaf ondermijnden? Het interessante van zijn benadering is juist dat hij dergelijke verklaringen niet als elkaar uitsluitende mogelijkheden presenteert. De ondergang van een rijk is een lang proces waarin verschillende factoren elkaar kunnen versterken.

Een belangrijk onderscheid dat van Rossem maakt, is dat tussen het einde van het West-Romeinse Rijk en het einde van het Romeinse Rijk als geheel. De traditionele voorstelling suggereert dat Rome in de vijfde eeuw ten onder ging, maar daarmee wordt een aanzienlijk deel van de geschiedenis buiten beeld gelaten. Het oostelijke deel van het rijk, met Constantinopel als centrum, bleef nog ongeveer duizend jaar bestaan.

Juist dat perspectief maakt het boek sterker dan een eenvoudig verhaal over de val van een ooit machtig imperium. Van Rossem laat zien dat ‘de val van Rome’ eigenlijk een veel ingewikkelder proces is dan het bekende jaartal 476 doet vermoeden. Politieke macht verdween niet van de ene dag op de andere en evenmin stortte de samenleving plotseling volledig in.

Zoals vaker in zijn historische werk gebruikt van Rossem het verleden bovendien om naar het heden te kijken. De neergang van Rome wordt geregeld aangehaald in discussies over de vermeende achteruitgang van hedendaagse westerse samenlevingen, in het bijzonder van de Verenigde Staten. Van Rossem is geïnteresseerd in die vergelijking, maar de geschiedenis levert natuurlijk geen eenvoudige blauwdruk voor de toekomst. De omstandigheden van het Romeinse Rijk en die van de moderne wereld verschillen daarvoor te sterk.

Dat maakt de centrale vraag van het boek uiteindelijk interessanter dan de vraag hoe Rome precies ten onder ging: wat kunnen wij eigenlijk leren van het verdwijnen van een wereldmacht? De geschiedenis biedt geen voorspelling, maar kan wel duidelijk maken dat macht, economische voorspoed en politieke stabiliteit minder vanzelfsprekend zijn dan ze op een bepaald moment lijken.

De stijl is typisch van Rossem: toegankelijk, direct en met een zekere ironische afstand. Hij schrijft niet als iemand die de lezer met ingewikkelde historische theorieën wil imponeren. Het boek is daardoor goed leesbaar voor wie weinig voorkennis heeft. Tegelijkertijd blijft de historische problematiek voldoende overeind om ook voor lezers met meer belangstelling voor de oudheid interessant te zijn.

De beperkte omvang heeft echter ook een keerzijde. Het einde van het Romeinse Rijk telt slechts 112 pagina’s. Dat dwingt van Rossem tot een beknopte behandeling van een onderwerp waar gemakkelijk een veel omvangrijker boek over te schrijven valt. Wie een uitvoerige geschiedenis van het laat-Romeinse Rijk verwacht, zal daarom verder moeten zoeken. Het boek werkt beter als heldere historische beschouwing dan als volledige studie.

Dat is tegelijk zijn grootste kwaliteit. Van Rossem probeert niet alles te vertellen, maar brengt de belangrijkste vraag overzichtelijk terug tot haar essentie. De lezer krijgt geen eindeloze opsomming van keizers, veldslagen en jaartallen, maar een interpretatie van een historisch proces.