Het feest der onbeduidendheid

Met Het feest der onbeduidendheid schreef Milan Kundera een kleine, speelse roman die tegelijk een filosofische beschouwing is over humor, vriendschap, ijdelheid en de merkwaardige betekenis van het onbeduidende. Het is een veel lichtere roman dan De ondraaglijke lichtheid van het bestaan, maar onder de humor schuilt opnieuw een typische Kundera-vraag: hoe moeten we leven in een wereld waarin we voortdurend betekenis proberen te geven aan dingen die misschien helemaal geen betekenis hebben?

De roman draait om vier vrienden: Alain, Ramon, Charles en Caliban. Ze bevinden zich in Parijs en leiden ogenschijnlijk tamelijk onbeduidende levens. Alain houdt zich bezig met zijn fascinatie voor de navel als erotisch middelpunt van het lichaam, Ramon kijkt met enige afstand naar de mensen om hem heen, Charles droomt van een marionettentheater en Caliban, een voormalige acteur, doet alsof hij Pakistaans spreekt.

Het klinkt allemaal absurd, en dat is precies de bedoeling. Kundera maakt van het onbeduidende geen gebrek, maar juist een manier om naar het bestaan te kijken. De personages hoeven geen grote helden te zijn en hun handelingen hoeven geen historische betekenis te hebben. Ze bestaan, praten, fantaseren, liegen en maken grappen. In die ogenschijnlijk nutteloze bezigheden ontstaat juist de ruimte voor vrijheid.

Humor is daarbij het belangrijkste instrument. Kundera onderzoekt wat er gebeurt wanneer mensen niet meer kunnen onderscheiden of iets serieus bedoeld is of als grap. Een grap kan iemand bevrijden, maar kan ook verwarring veroorzaken. Wie alles voortdurend ernstig neemt, loopt het risico gevangen te raken in zijn eigen betekenisgeving.

Daarmee keert een bekend Kundera-thema terug: de mens die de werkelijkheid voortdurend probeert te ordenen. We willen gebeurtenissen verklaren, mensen begrijpen en ons eigen leven een duidelijke betekenis geven. Maar misschien is het juist de onbeduidendheid die ons van die dwang kan bevrijden.

De vier vrienden vormen geen traditioneel hechte vriendengroep. Ze hebben hun eigen gedachten, eigenaardigheden en kleine obsessies. Juist daardoor ontstaat een luchtige vorm van verbondenheid. Kundera hoeft geen groot gezamenlijk avontuur te creëren om hun vriendschap betekenis te geven. Hun gesprekken en ontmoetingen zijn genoeg.

Een van de opvallendste verhaallijnen draait om een aantal anekdotes rond Stalin en zijn entourage. Kundera gebruikt deze absurde geschiedenis niet alleen als komisch materiaal. De anekdotes laten zien hoe macht, ijdelheid en misverstanden soms op bijna groteske wijze met elkaar verbonden raken. De geschiedenis wordt daardoor niet verheven tot iets onaantastbaars; ze kan ook absurd en belachelijk zijn.

Dat past bij Kundera’s belangstelling voor de verhouding tussen ernst en humor. Wie macht bezit, wil vaak controle hebben over de betekenis van gebeurtenissen. Humor kan die controle ondermijnen. Een lach kan een grootse ideologie plotseling terugbrengen tot menselijke proporties.

Ook de navel van Alain krijgt een betekenis die veel groter is dan het onderwerp op zich doet vermoeden. Alain ziet de navel als het toekomstige centrum van menselijke aantrekkingskracht. Dat is tegelijk komisch en typisch Kundera: een ogenschijnlijk belachelijk idee wordt gebruikt om na te denken over schoonheid, seksualiteit en de manier waarop mensen betekenis toekennen aan het lichaam.

De titel is daarom goed gekozen. Het ‘feest’ bestaat niet uit een groot evenement, maar uit het vieren van datgene wat normaal gesproken te klein wordt gevonden om aandacht aan te besteden. Kundera lijkt te suggereren dat het leven juist draaglijker kan worden wanneer we niet alles belangrijk hoeven te maken.

Dat betekent niet dat de roman oppervlakkig is. Integendeel. De lichtheid is een bewuste literaire strategie. Kundera verpakt filosofische gedachten in korte scènes, grappen en absurde situaties. De lezer kan het boek daardoor lezen als een luchtige komedie, maar ook als een beschouwing over de menselijke behoefte aan betekenis.

De vorm is opvallend compact. De roman bestaat uit zeven delen en telt slechts 108 pagina’s in de Nederlandse editie. Die beknoptheid is belangrijk. Kundera schrijft geen grote roman waarin hij zijn ideeën uitgebreid uitwerkt. Hij laat ze als het ware rondzweven tussen de personages en hun gesprekken.

Dat maakt Het feest der onbeduidendheid ook een boek dat zich goed leent voor herlezing. Bij een eerste lezing kan vooral de humor opvallen. Bij een tweede lezing wordt duidelijker hoe zorgvuldig Kundera de verschillende ideeën met elkaar verbindt. De onbeduidendheid van de titel blijkt dan minder een onderwerp dan een houding tegenover het leven.

De roman is bovendien zijn vierde roman die oorspronkelijk in het Frans werd geschreven. Daarmee behoort het boek tot de late Franse fase van Kundera’s schrijverschap.