Het huwelijk van Jan en Sofie

In Het huwelijk van Jan en Sofie neemt Herman Brusselmans een ogenschijnlijk eenvoudig gegeven als uitgangspunt: een jonge man en een jonge vrouw ontmoeten elkaar, worden verliefd, trouwen en krijgen een kind. Jan en Sofie zijn allebei jong, knap en cynisch, en lijken aanvankelijk weinig belangstelling te hebben voor de grote problemen van de wereld. Maar Brusselmans maakt van hun huwelijk geen klassieke liefdesroman. De relatie wordt vooral een aanleiding om te kijken naar liefde, samenleven, verwachtingen en de absurditeit van het dagelijkse bestaan.

Zoals vaker bij Brusselmans is het verhaal minder belangrijk dan de manier waarop het verteld wordt. De werkelijkheid wordt voortdurend uitvergroot, verdraaid en voorzien van absurde observaties. De schrijver heeft weinig belangstelling voor het soort romantiek waarin mensen elkaar vinden en vervolgens gelukkig worden. Zijn personages blijven ook na hun verliefdheid gewoon lastige, egoïstische, twijfelende en soms ronduit onaangename mensen.

Dat maakt Jan en Sofie interessanter dan het eenvoudige uitgangspunt doet vermoeden. Hun huwelijk wordt geen eindpunt van het liefdesverhaal, maar juist het moment waarop de romantische illusie plaatsmaakt voor de praktische werkelijkheid. Met de zwangerschap verandert bovendien de verhouding tussen twee mensen in die van een gezin. De vraag hoe het hun “met z’n drieën” zal vergaan, is daardoor belangrijker dan de vraag of ze elkaar werkelijk liefhebben.

Brusselmans schrijft daarbij in zijn bekende, nadrukkelijk aanwezige stijl. Cynisme, grove humor, absurde wendingen en onverwachte associaties worden afgewisseld met observaties over liefde en het bestaan. Voor wie zijn werk kent, zijn dat vertrouwde ingrediënten. De stijl is niet subtiel en probeert dat ook niet te zijn. Brusselmans wil de lezer eerder aan het lachen brengen of op het verkeerde been zetten dan een realistisch psychologisch portret afleveren.

Toch zit onder die humor een serieuzer onderwerp. Het huwelijk is bij Brusselmans geen romantisch ideaal, maar een afspraak tussen twee mensen die hun eigen onzekerheden en eigenaardigheden meenemen. De komst van een kind maakt die verantwoordelijkheid alleen maar groter. Daarmee raakt de roman aan iets herkenbaars: verliefd worden is relatief eenvoudig, samenleven blijkt een heel andere onderneming.

De politieke en maatschappelijke werkelijkheid blijft op de achtergrond aanwezig. Jan en Sofie zijn zich bewust van het schisma tussen Oost en West, maar hun persoonlijke leven lijkt daar aanvankelijk nauwelijks door geraakt te worden. Die tegenstelling past goed bij Brusselmans: grote wereldproblemen bestaan, maar ondertussen moet iemand gewoon proberen een relatie en een gezin draaiende te houden.

De kracht van de roman ligt vooral in de toon. Lezers reageren dan ook sterk op de humor en de absurditeit; verschillende lezersrecensies noemen het boek scherp, taalvaardig en buitengewoon grappig. Dat blijft uiteraard subjectief, want precies dezelfde stijl kan voor andere lezers vermoeiend of overdreven zijn.

Het huwelijk van Jan en Sofie is allerminst een traditionele roman over een huwelijk, maar een typisch Brusselmans-boek waarin een banaal gegeven wordt opgeblazen tot een mengeling van liefdesverhaal, satire en absurdistisch zelfonderzoek. De schrijver neemt liefde en het gezinsleven wel degelijk als onderwerp serieus, maar weigert er een ernstig boek over te schrijven.