Het meesterstuk

Met Het meesterstuk maakte Anna Enquist in 1994 haar romandebuut. Het boek is een ambitieuze kunstenaars- en familieroman waarin muziek, psychologie, verlangen en vernietigingsdrang samenkomen. Enquist baseerde de dramatische structuur op Mozarts opera Don Giovanni, maar verplaatste het verhaal naar de moderne wereld van kunstenaars, psychiaters en familieverhoudingen.

Centraal staat de kunstschilder Johan Steenkamer, een ambitieuze en charismatische man die gewend is zijn omgeving naar zijn hand te zetten. Hij is succesvol, aantrekkelijk en zelfverzekerd, maar achter dat imago schuilt een sterk narcistische persoonlijkheid. Mensen zijn voor Johan vaak middelen om zijn eigen verlangens te verwezenlijken. Liefde, vriendschap en loyaliteit blijken daardoor ondergeschikt aan zijn behoefte aan erkenning en vrijheid.

Een belangrijke rol is weggelegd voor zijn ex-vrouw Ellen. Zij is kwetsbaar, maar tegelijkertijd veel sterker dan Johan aanvankelijk lijkt te beseffen. Ook Johans moeder Alma en zijn getraumatiseerde broer Oscar spelen een belangrijke rol in het familiedrama. Ellens hartsvriendin Lisa, psychiater van beroep, observeert de gebeurtenissen met een mengeling van betrokkenheid en professionele afstand. De personages zijn bovendien duidelijk verbonden met de figuren uit Don Giovanni, Johan is de moderne Don Juan, terwijl Ellen, Lisa en de andere personages ieder een eigentijdse variant van een figuur uit Mozarts opera vormen.

De keuze voor Don Giovanni is meer dan een literaire aardigheid. Net als in de opera draait het verhaal om verleiding, macht, seksualiteit en de gevolgen van een leven waarin anderen vooral worden gebruikt. Enquist neemt het klassieke verhaal als raamwerk, maar vult het aan met psychologische diepgang. Haar achtergrond als psychoanalytica is daarbij duidelijk voelbaar. Ze is vooral geïnteresseerd in de motieven achter het gedrag van haar personages en in de vraag waarom mensen blijven terugkeren naar destructieve patronen.

De roman speelt zich in het heden af, maar de personages worden voortdurend geconfronteerd met hun verleden. De structuur draagt daaraan bij. Het verhaal beslaat in feite slechts vier dagen, maar via herinneringen, terugblikken en monologen wordt een veel langere geschiedenis zichtbaar. Het middendeel speelt zelfs tien jaar eerder en wordt vanuit Ellen verteld. Daardoor ontstaat geleidelijk een beeld van relaties die al lang voor het begin van de roman beschadigd zijn geraakt.

Wat vooral indruk maakt, is de manier waarop Enquist de personages tegenover elkaar plaatst. Johan heeft een bijna onbeperkt vertrouwen in zijn eigen kunstenaarschap, terwijl anderen de prijs betalen voor zijn ambities. Zijn schilderkunst wordt daardoor verbonden met zijn manier van leven: hij wil de werkelijkheid naar zijn hand zetten en beschouwt de mensen om zich heen als materiaal waarmee hij zijn eigen meesterwerk kan creëren.

Daarin krijgt de titel een dubbele betekenis. Het meesterstuk is niet alleen het kunstwerk dat Johan uiteindelijk presenteert tijdens zijn grote overzichtstentoonstelling. Het verwijst ook naar de manier waarop hij zijn eigen leven en omgeving probeert te beheersen. Wat een artistieke overwinning lijkt, blijkt uiteindelijk tegelijk een persoonlijke nederlaag. Zijn succes wordt gebouwd op de schade die hij anderen toebrengt.

Enquist schrijft daarbij intens en soms meedogenloos. Haar taal is niet altijd licht of gemakkelijk, maar past bij de emotionele geladenheid van het verhaal. De roman bevat tragische scènes, maar ook momenten van zwarte humor. Juist die afwisseling voorkomt dat het familiedrama uitsluitend zwaar wordt.

De keuze voor een narcistische kunstenaar als centrale figuur maakt het boek bovendien interessant vanuit de vraag naar de verhouding tussen kunst en moraal. Mag een kunstenaar alles maken en alles doen in naam van zijn kunst? Johan lijkt ervan overtuigd dat zijn talent hem een bijzondere vrijheid geeft. Enquist laat echter vooral zien dat artistieke grootheid iemand niet vrijstelt van verantwoordelijkheid tegenover anderen.

Het meesterstuk is niet in de eerste plaats een roman over schilderkunst. Het is een roman over macht, verlangen en de verwoestende gevolgen van egoïsme. Door het verhaal van Don Giovanni te gebruiken, geeft Anna Enquist haar moderne personages een klassiek kader, maar de emoties blijven zeer menselijk en herkenbaar.