Het meisjeseiland

Het meisjeseiland is een bloemlezing uit het oeuvre van Rudy Kousbroek, samengesteld door Marja Roscam Abbing en Wout Woltz, met een inleidend essay van Hans Ree. De bundel verscheen na Kousbroeks overlijden in 2010 en probeert een halve eeuw schrijverschap samen te brengen in één boek. Dat levert een breed en soms verrassend portret op van een essayist die zich nooit tot één onderwerp liet beperken.

Wie Kousbroek alleen kent als essayist over Nederlands-Indië, krijgt hier een veel ruimer beeld. Zijn belangstelling gaat alle kanten op: dieren, techniek, seksualiteit, fotografie, literatuur, filosofie, taal, Nederland, Japan, herinneringen en de dood. De inhoudsopgave laat bijvoorbeeld essays zien over Heidegger, Freud, pornografie, varkens, Hollandse lelijkheid en de natuurwetenschappelijke manier van kijken.

Die veelzijdigheid is meteen een van de grootste kwaliteiten van de bundel. Kousbroek was een schrijver die zich niet gemakkelijk liet opsluiten in een vakgebied. Zijn natuurwetenschappelijke belangstelling ging samen met een grote gevoeligheid voor kunst en literatuur. Hij kon met dezelfde aandacht naar een technisch apparaat, een dier, een historische gebeurtenis of een menselijke eigenaardigheid kijken.

Zijn manier van denken is bovendien herkenbaar in vrijwel ieder essay. Kousbroek vertrouwt sterk op observatie en redenering, maar schrijft nooit als een afstandelijke wetenschapper. Hij heeft een uitgesproken gevoel voor het absurde en het onverwachte. Een ogenschijnlijk klein onderwerp kan bij hem uitgroeien tot een beschouwing over de menselijke conditie.

Daarbij is zijn stijl opvallend direct. Kousbroek schrijft helder en geestig, maar zijn essays zijn zelden vrijblijvend. Hij kan scherp uit de hoek komen wanneer hij iets onzinnig, lelijk of hypocriet vindt. Zijn polemische kant is dan ook een wezenlijk onderdeel van zijn schrijverschap. Hij probeert niet iedereen tevreden te stellen en neemt regelmatig bewust een positie in.

Tegelijkertijd is er een heel andere Kousbroek zichtbaar in deze bundel: de schrijver die met grote tederheid over dieren, herinneringen en verloren werelden schrijft. Juist die combinatie maakt hem interessant. Achter de rationele en soms nijdige essayist zit iemand die buitengewoon ontvankelijk is voor schoonheid, ontroering en melancholie.

De titel Het meisjeseiland is ontleend aan een van de opgenomen stukken. Dat essay behoort tot een reeks beschouwingen over seks en erotiek, waarin Kousbroek onder meer schrijft over de troost van pornografie en menselijke verlangens. Het staat in de bundel naast heel andere onderwerpen, wat precies duidelijk maakt hoe breed zijn interesses waren.

Een belangrijk zwaartepunt vormt Het Oostindisch kampsyndroom. In deze essays keert Kousbroek terug naar zijn jeugd in Nederlands-Indië en naar zijn ervaringen tijdens de Japanse bezetting. Hij probeert niet alleen zijn persoonlijke herinneringen te reconstrueren, maar stelt ook vragen bij de manier waarop die geschiedenis in Nederland is herinnerd en geïnterpreteerd.

Dat onderdeel van zijn werk is ook het meest controversiële. Kousbroeks opvattingen over de Japanse interneringskampen en het Nederlandse slachtofferschap riepen felle reacties op. De bloemlezing laat daardoor niet alleen een geestige en nieuwsgierige schrijver zien, maar ook een auteur die bereid was om gevestigde herinneringen en overtuigingen aan te vallen.

Dat maakt Het meisjeseiland uiteindelijk meer dan een verzameling ‘mooiste stukken’. Het boek documenteert een manier van denken. Kousbroek kijkt telkens achter de eerste indruk en wantrouwt vanzelfsprekendheden. Hij wil weten waarom iets zo is, waar een overtuiging vandaan komt en of een gangbare verklaring wel standhoudt wanneer je haar nauwkeuriger onderzoekt.

De samenstellers hebben daarbij een goede keuze gemaakt door de verschillende kanten van zijn oeuvre naast elkaar te zetten. De bundel begint niet met één afgerond verhaal, maar bouwt geleidelijk een portret op. De lezer ontdekt de schrijver via zijn onderwerpen, zijn toon en vooral via de onverwachte verbanden die hij legt.

Hans Ree verzorgt het inleidende essay Liefdevolle klopsignalen. Daarmee wordt Kousbroeks werk in een breder kader geplaatst voordat de bloemlezing begint. De bundel is daardoor niet alleen bruikbaar voor lezers die Kousbroek al kennen, maar ook als kennismaking met zijn oeuvre.

Een nadeel van een bloemlezing van deze omvang is vanzelfsprekend dat niet iedere tekst dezelfde indruk zal maken. De onderwerpen zijn zeer uiteenlopend en sommige essays zijn duidelijk sterker verbonden met hun oorspronkelijke tijd. Bovendien vraagt een boek van ruim zeshonderd pagina’s om een andere leeswijze dan een reguliere essaybundel. Het ligt meer voor de hand om Het meisjeseiland langzaam te lezen en er regelmatig naar terug te keren dan het in één ruk uit te lezen.

Juist daarin schuilt echter ook de waarde. Het boek is groot genoeg om als een soort Kousbroek-bibliotheek te functioneren. Wie na één essay nieuwsgierig wordt naar een ander aspect van zijn schrijverschap, hoeft niet meteen naar een andere titel te grijpen.