Het raadsel van de anderen

Het raadsel van de anderen is een dagboek waarin Benno Barnard zijn persoonlijke leven voortdurend laat overlopen in literatuur, geschiedenis en wereldpolitiek. Het boek begint bij de Russische inval in Oekraïne, maar ontwikkelt zich al snel tot een veel ruimer verslag van het bestaan: het leven in het Engelse dorp Brede, bezoeken aan zijn zoon in Amerika, herinneringen aan zijn jeugd, reizen, boeken en de verdwenen wereld van de Donaumonarchie.

Onder al die ogenschijnlijk uiteenlopende onderwerpen ligt een diep persoonlijk verdriet. De dood van zijn achttienjarige dochter Anna bij een auto-ongeluk blijft het emotionele middelpunt van het boek. Barnard schrijft niet rechtstreeks naar een afgeronde verwerking toe, maar probeert met zijn dode kind te blijven leven. De gedichten waarmee het dagboek uiteindelijk afsluit, maken dat verdriet tastbaarder dan veel passages. Ze zijn minder beschouwend en daardoor indringender: de taal zoekt er niet zozeer een verklaring als wel een vorm voor wat niet te verklaren valt.

Barnards onderscheidende kracht is zijn stem. Hij schrijft erudiet, eigenzinnig en vaak geestig, met een voortdurende bereidheid om van een alledaagse observatie naar een historische of filosofische gedachte te springen. De ‘anderen’ uit de titel zijn niet alleen familie, vrienden en dorpsgenoten, maar ook de schrijvers, steden, culturen en doden die zijn bewustzijn bevolken. Het dagboek laat zien dat een mensenleven nooit uitsluitend uit persoonlijke ervaringen bestaat: het wordt gevormd door alles waarmee iemand zich verbonden weet, ook wanneer die verbondenheid uit vage herinneringen en boeken bestaat.

Die rijkdom heeft ook een keerzijde. De vele uitweidingen, culturele verwijzingen en polemische terzijdes kunnen de indruk wekken dat Barnard soms eerder zijn belezenheid volgt dan de ontwikkeling van het boek. De dagboekvorm biedt hem vrijheid, maar zorgt er ook voor dat niet iedere passage dezelfde betekenis of intensiteit heeft. Toch blijkt gaandeweg dat de schijnbare versnippering een zekere samenhang bezit. Zoals een recente bespreking opmerkt, groeit het boek langzaam uit tot een verhaal dat Barnard van zijn eigen leven maakt, een spel tussen schijn en werkelijkheid waarin het dagboek meer wordt dan een simpele verzameling notities.

Het raadsel van de anderen is vooral een boek over de onmogelijkheid om alleen met jezelf te leven. Barnard zoekt houvast in zijn vrouw, zijn kinderen, zijn herinneringen, de literatuur en het Europese verleden, maar niets daarvan heft het allesoverschaduwende verlies op. Juist de combinatie van rouw, ironie, cultuurkritiek en stilistische virtuositeit maakt het boek overtuigend. Het is niet overal even gedisciplineerd, maar wel persoonlijker en indringender naarmate het dagboek zijn vele omwegen aflegt en uitkomt bij de gedichten voor Anna.