Het schandaal

De bevrijding betekent niet voor iedereen het einde van de oorlog. In Het schandaal laat Conny Braam zien hoe diep het verleden kan blijven doorwerken wanneer de wapens zijn neergelegd, maar vragen over verraad, collaboratie en schuld nog altijd onbeantwoord zijn.

Susan Boerhaave heeft zich als zestienjarige aangesloten bij het gewapende verzet. Tijdens een bevrijdingsfeest in IJmuiden ziet ze een man die ze eerder langs het kanaal heeft zien fietsen. Ze herkent hem als iemand die ze tijdens de oorlog had moeten liquideren. Vanaf dat moment wordt haar poging om terug te keren naar het gewone leven steeds moeilijker. Herinneringen aan omgekomen verzetskameraden blijven haar achtervolgen.

Braam plaatst haar verhaal in het naoorlogse IJmuiden, een stad die grotendeels in puin ligt. Opvallend genoeg staat juist het beruchte politiebureau nog overeind. Rond dat bureau doen hardnekkige verhalen de ronde over corruptie en collaboratie. Functionarissen die tijdens de oorlog mogelijk een dubieuze rol hebben gespeeld, lijken na de bevrijding niet allemaal ter verantwoording te zijn geroepen. Iedereen lijkt iets te weten, maar niemand wil het hardop zeggen.

Daarmee verschuift de roman geleidelijk van een persoonlijk verhaal naar een onderzoek naar de manier waarop een samenleving met haar oorlogsverleden omgaat. Susan wil weten wat er werkelijk is gebeurd. Samen met een vriend van de Binnenlandse Strijdkrachten probeert ze de gebeurtenissen uit de laatste oorlogsmaanden te reconstrueren. De vraag wordt steeds ongemakkelijker: hebben de leiders van het verzet in Kennemerland zich werkelijk uitsluitend tegen de Duitse bezetter verzet?

Het interessante aan Susan is dat haar zoektocht niet alleen voortkomt uit nieuwsgierigheid. Ze probeert ook grip te krijgen op haar eigen verleden. De grens tussen herinnering, schuldgevoel en werkelijkheid is voor haar niet altijd helder. De vraag of ze haar eigen herinneringen kan vertrouwen, geeft het verhaal bovendien een psychologische laag.

Braam gebruikt de geschiedenis van IJmuiden niet alleen als decor. De stad zelf draagt de sporen van de oorlog. De verwoeste omgeving staat tegenover de gebouwen en instituties die de oorlog hebben overleefd. Daardoor wordt het landschap bijna een metafoor voor het geheugen: veel is verdwenen, maar sommige zaken zijn hardnekkig blijven staan.

Een belangrijk thema is de behoefte aan waarheid tegenover de behoefte om verder te kunnen leven. Na een oorlog ontstaat gemakkelijk de neiging om het verleden af te sluiten. Maar wanneer onrecht en verraad niet worden opgehelderd, blijven ze onder de oppervlakte aanwezig. Dat maakt de roman ook breder dan een oorlogsverhaal. Braam onderzoekt hoe een samenleving haar eigen geschiedenis selecteert en hoe ongemakkelijke waarheden kunnen worden weggeduwd.

Het schandaal vormt het derde deel van Braams trilogie over de familie Abraham in IJmuiden, na De woede van Abraham en De onweerstaanbare bastaard. Het boek verscheen oorspronkelijk in 2004 en is geïnspireerd door de zogenoemde Velser affaire, de omstreden kwestie rond mogelijke collaboratie en corruptie binnen en rond het verzet in de regio Kennemerland. Braam vermeldde zelf dat de roman zoveel reacties opriep dat vervolgens een stichting werd opgericht om onafhankelijk onderzoek naar de kwestie te bevorderen.

Dat historische vertrekpunt geeft het boek extra gewicht, maar Braam schrijft geen droge reconstructie. Ze kiest voor een roman waarin de historische vragen door personages worden beleefd. Vooral Susan zorgt ervoor dat de geschiedenis niet abstract blijft. Voor haar gaat het niet om een voetnoot uit het verleden, maar om mensen die ze heeft gekend en om keuzes die tijdens de oorlog letterlijk over leven en dood gingen.

De kracht van het boek ligt dan ook in de combinatie van geschiedenis en persoonlijke twijfel. Braam maakt duidelijk dat de grens tussen heldendom en schuld na een oorlog niet altijd zo helder is als de officiële verhalen suggereren. Wie als verzetsstrijder wordt herinnerd, heeft niet noodzakelijk een volledig onberispelijk verleden, terwijl niet iedereen die fout heeft gehandeld onmiddellijk als schuldige wordt aangewezen.