Het verdampte land

Duitsland geldt nog altijd als de economische motor van Europa, het land van industriële degelijkheid, technologische innovatie en bestuurlijke efficiëntie. Tegelijk is het beeld dat veel buitenlanders van onze oosterburen hebben opvallend hardnekkig en vaak gebaseerd op een verleden dat allang niet meer volledig overeenkomt met de werkelijkheid. In Het verdampte land onderzoekt VRT-journalist en Duitslandkenner Jeroen Reygaert hoe zulke clichés zijn ontstaan, waarom ze blijven voortleven en wat er zichtbaar wordt wanneer men verder kijkt dan de bekende beelden.

Reygaert kiest niet voor een klassieke politieke geschiedenis of een toeristische reisgids. Hij neemt de lezer mee op een tocht door Duitsland, van Aalen tot Zweibrücken, van west naar oost, langs grote steden én door het minder bekende Duitse hinterland. Die geografische aanpak is een van de sterke kanten van het boek. Duitsland verschijnt niet als een homogeen land, maar als een verzameling regio’s met uiteenlopende geschiedenissen, economische belangen, identiteiten en maatschappelijke problemen. Vooral het verschil tussen beeld en werkelijkheid krijgt daardoor een concrete invulling.

De titel verwijst naar een land dat in zekere zin uit ons Europese bewustzijn is verdwenen. Na de val van de Berlijnse Muur leek Duitsland opnieuw het vanzelfsprekende centrum van Europa te worden, maar de belangstelling voor het land is sindsdien niet voortdurend even groot gebleven. Reygaert laat zien hoe merkwaardig dat is: Duitsland is voor België en Nederland economisch, politiek en historisch van enorm belang, terwijl de kennis over de hedendaagse Duitse samenleving vaak achterloopt op de werkelijkheid. Het vertrouwde Duitslandbeeld blijft steken in begrippen als Gründlichkeit, Pünktlichkeit, Volkswagen, industrie en de erfenis van de Tweede Wereldoorlog.

Een belangrijk uitgangspunt is dat Reygaert niet simpelweg het ene cliché door het andere vervangt. Hij wil Duitsland niet ontmaskeren als een mislukte grootmacht, maar probeert een genuanceerder beeld te schetsen van een land dat met ingrijpende veranderingen worstelt. De voorstelling van Duitsland als technologische en industriële voorbeeldnatie wordt geconfronteerd met vragen over bureaucratie, digitalisering, energie, infrastructuur, economische stilstand en de moeizame aanpassing aan een veranderende wereld. De kracht van die benadering ligt in de combinatie van relativering en betrokkenheid: Reygaert kent de aantrekkingskracht van het klassieke Duitslandbeeld, maar toont ook waar dat beeld tekortschiet.

Daarbij is vooral de historische dimensie belangrijk. Het huidige Duitsland is niet te begrijpen zonder de deling tussen Bondsrepubliek en DDR, de hereniging en de ongelijke ontwikkeling van west en oost. Ruim drie decennia na de val van de Muur bestaan er nog altijd duidelijke regionale verschillen in economische structuur, politieke cultuur en maatschappelijke ervaring. Reygaert maakt van die tegenstelling geen simplistisch verhaal van een succesvol westen tegenover een achtergesteld oosten. De Duitse geschiedenis blijkt eerder een opeenstapeling van breuken en aanpassingen, waarvan de gevolgen nog steeds doorwerken in het dagelijks leven.

De journalistieke achtergrond van de auteur bepaalt ook de vorm van het boek. Reygaert schrijft toegankelijk, met gevoel voor anekdote en concrete observatie. Hij vertrekt niet uitsluitend vanuit statistieken of beleidsnota’s, maar wil vooral laten zien hoe grote ontwikkelingen zich vertalen naar plaatsen, landschappen en mensen. Dat maakt Het verdampte land leesbaar voor wie weinig van Duitsland weet, maar ook interessant voor lezers die het land al kennen en hun vertrouwde interpretatiekader willen bijstellen.

Soms schuilt daarin ook een beperking. Een boek dat zoveel misverstanden tegelijk wil corrigeren, loopt het risico sterk te leunen op het procedé van de ontkrachting: eerst het cliché, daarna de nuancering. Dat is didactisch efficiënt, maar kan de complexiteit van sommige onderwerpen reduceren. Toch lijkt Reygaert zich bewust van dat gevaar. De ondertitel spreekt niet alleen over misverstanden, maar ook over “verrassende verhalen”. Het boek wil dus niet enkel corrigeren, maar vooral nieuwsgierigheid opwekken naar een Duitsland dat zich niet laat samenvatten in enkele bekende eigenschappen.

De plaats in de reeks Landwijzer is daarbij betekenisvol. Deze boeken willen landen en volkeren benaderen als alternatieve reisgidsen: niet zozeer gericht op bezienswaardigheden, maar op historische gewoonten, politieke tradities, regionale verschillen en hardnekkige vooroordelen. Het verdampte land past goed binnen dat concept. Het is een boek om Duitsland beter te begrijpen vóór men erheen reist, maar ook om tijdens of na een reis de waarnemingen in een ruimer kader te plaatsen.

De grootste verdienste van Reygaerts boek is dat het Duitsland opnieuw tot een actueel onderwerp maakt. Niet het Duitsland van de clichés, maar een land dat tegelijk machtig en kwetsbaar is, modern en behoudsgezind, verenigd en regionaal sterk verdeeld. Reygaert schrijft geen afrekening met het Duitse zelfbeeld en evenmin een lofzang op de Duitse voorbeeldfunctie. Hij toont vooral hoe weinig een land zich laat begrijpen wanneer men het uitsluitend bekijkt vanuit vaste nationale eigenschappen.

Het verdampte land is daarmee een vlot geschreven, journalistiek onderbouwde en breed georiënteerde kennismaking met het Duitsland van vandaag. Het boek biedt geen allesomvattende analyse van de Bondsrepubliek, maar doet iets anders en misschien fundamentelers: het maakt duidelijk waarom onze kennis van Duitsland vaak bestaat uit verouderde beelden, en waarom het de moeite loont die beelden voortdurend aan de werkelijkheid te toetsen.