Het zwarte boek

Wat als je iemand zoekt en onderweg jezelf kwijtraakt? Dat is de vraag die onder Het zwarte boek van Orhan Pamuk ligt. Wat begint als een zoektocht door Istanbul naar een verdwenen vrouw en haar halfbroer, groeit uit tot een roman over identiteit, herinnering, literatuur en de bijna onmogelijke zoektocht naar een eigen gezicht.

Galip is advocaat in Istanbul en woont met zijn nicht Rüya, met wie hij getrouwd is. Op een dag verdwijnt zij spoorloos. Galip vermoedt dat ze is vertrokken met haar halfbroer Celal, een bekende columnist die op hetzelfde moment blijkt te zijn verdwenen. Hij gaat naar hen op zoek en verandert gaandeweg van echtgenoot in speurder. Maar de zoektocht neemt een merkwaardige wending wanneer Galip steeds verder in het leven en de identiteit van Celal kruipt. Uiteindelijk schrijft hij zelfs diens columns onder diens naam.

Die plot klinkt als het begin van een detective, maar Pamuk gebruikt het genre vooral als lokmiddel. De verdwenen Rüya en Celal zijn minder belangrijk als personen dan als uitgangspunt voor een veel grotere zoektocht: hoe weet een mens eigenlijk wie hij zelf is? Galip probeert niet alleen anderen te vinden, maar ook een identiteit die hem houvast kan geven. Hoe langer hij naar Celal kijkt, hoe minder duidelijk wordt waar Galip ophoudt en Celal begint.

Daarmee raakt Pamuk aan een thema dat in zijn werk steeds terugkeert: de spanning tussen het verlangen om uniek te zijn en de angst dat we uiteindelijk vooral uit anderen bestaan. Galip ontdekt dat identiteit niet zo vaststaat als hij altijd heeft gedacht. Mensen imiteren elkaar, nemen elkaars verhalen over en bouwen hun eigen leven op uit herinneringen en rollen die al door anderen zijn gespeeld.

De roman speelt dat idee ook formeel uit. Het verhaal van Galip wordt afgewisseld met de columns van Celal. Die stukken lijken aanvankelijk losse uitweidingen, maar ze openen telkens nieuwe deuren naar de geschiedenis, cultuur en mythologie van Istanbul. Pamuk schrijft over poppen, beroemde historische figuren, oude verhalen, verdwenen tradities en de Bosporus, terwijl ondertussen de zoektocht van Galip doorgaat. Het boek krijgt daardoor een collageachtige structuur waarin verschillende verhalen en betekenislagen voortdurend over elkaar heen schuiven.

Istanbul is daarbij meer dan een decor. Galip zwerft door de stad en Pamuk gebruikt zijn tocht om een Istanbul te laten zien dat tegelijk modern en historisch, westers en oosters, vertrouwd en ondoorgrondelijk is. De stad wordt een doolhof waarin verleden en heden voortdurend door elkaar lopen. Een treffend voorbeeld is Celals column over de droogvallende Bosporus, waarin onder de modder en het afval een hele geschiedenis van Istanbul zichtbaar wordt.

Dat maakt Het zwarte boek ook tot een roman over Turkije zelf. Achter Galips zoektocht naar een eigen identiteit ligt een samenleving die eveneens worstelt met de vraag wie zij is. Turkije bevindt zich tussen verschillende culturele werelden en heeft moeite om een eigen positie te bepalen. Pamuk maakt van die maatschappelijke spanning geen politiek essay, maar verwerkt haar in het persoonlijke drama van zijn hoofdpersoon.

Juist de verhouding tussen Oost en West geeft de roman een extra laag. De personages zijn voortdurend bezig met navolging: van Europese ideeën, van oude Turkse verhalen, van elkaar. Pamuk suggereert dat de zoektocht naar een moderne identiteit ook een zoektocht naar originaliteit is. Kun je jezelf worden wanneer je voortdurend naar anderen kijkt om te bepalen wie je zou moeten zijn?

De grote kracht van het boek is dat Pamuk die vraag niet theoretisch behandelt. Hij laat haar voortdurend gebeuren. Galip neemt de identiteit van Celal over. Celal schrijft over mensen die hun eigen identiteit verloren hebben. De stad bewaart sporen van verdwenen beschavingen. Oude verhalen keren terug in nieuwe vormen. Zelfs de roman zelf lijkt voortdurend andere boeken, verhalen en stemmen na te bootsen. Alles weerspiegelt alles.

Daar zit echter ook het grootste probleem van Het zwarte boek. Pamuk heeft zoveel ideeën, verwijzingen en symbolische verbanden dat de roman soms dreigt dicht te slibben. Vrijwel ieder detail lijkt betekenis te hebben. Sommige lezers zullen daarin een uitnodiging tot eindeloos interpreteren zien, anderen zullen juist het gevoel krijgen dat er nauwelijks ruimte overblijft om iets gewoon als verhaal te lezen. Een Nederlandse literatuurbeschouwing wees precies op dat probleem: de overvloed aan symboliek kan de lezer het gevoel geven dat iedere gebeurtenis al van tevoren van betekenis is voorzien.

Ook de columns van Celal zullen niet iedere lezer overtuigen. Ze zijn vaak briljant bedacht en vormen een belangrijk onderdeel van Pamuks wereldbeeld, maar ze onderbreken het verhaal voortdurend. Wie vooral wil weten waar Rüya en Celal gebleven zijn, kan daardoor het gevoel krijgen dat de roman telkens weigert verder te gaan. Dat is tegelijk een bewuste keuze: Pamuk is veel minder geïnteresseerd in de oplossing van het mysterie dan in alles wat de zoektocht onderweg blootlegt.

Wie Het zwarte boek uitsluitend als een detective leest, zal dan ook waarschijnlijk teleurgesteld raken. Wie bereid is het mysterie los te laten, ontdekt een roman die voortdurend nieuwe verbanden legt tussen het persoonlijke en het historische, tussen literatuur en werkelijkheid en tussen identiteit en imitatie.

Daarin is Galips zoektocht uiteindelijk tragischer dan ze aanvankelijk lijkt. Hij wil Rüya terugvinden, maar ontdekt dat het object van zijn verlangen steeds verder van hem af komt te staan. Vervolgens probeert hij Celal te worden, alsof een andere identiteit hem de antwoorden kan geven die hij zelf niet heeft. Maar ook die identiteit blijkt uiteindelijk een constructie.

Het zwarte boek is daarom vooral een roman over het verlangen om iemand anders te zijn. Niet omdat het eigen leven noodzakelijk ondraaglijk is, maar omdat de mens zichzelf blijkbaar nooit helemaal voldoende vindt. We kijken naar anderen, lezen hun verhalen, nemen hun gewoonten over en proberen via hen te begrijpen wie we zijn.