Honderd jaar eenzaamheid

Een dorp dat uit het niets lijkt te ontstaan, een familie waarin voornamen steeds terugkeren, geesten die gewoon aanschuiven aan tafel en gebeurtenissen die zich lijken te herhalen alsof de tijd zichzelf voortdurend opnieuw uitvindt. Honderd jaar eenzaamheid van Gabriel García Márquez is een roman waarin de werkelijkheid nooit helemaal betrouwbaar is. Alles kan gebeuren en juist daardoor lijkt uiteindelijk alles waar.

De roman vertelt de geschiedenis van de familie Buendía en van Macondo, het dorp dat door José Arcadio Buendía en zijn vrouw Úrsula wordt gesticht. Gedurende ongeveer een eeuw volgen verschillende generaties elkaar op. Geboortes, liefdes, huwelijken, oorlogen, politieke conflicten, epidemieën, natuurrampen en sterfgevallen wisselen elkaar af. De geschiedenis van de familie wordt tegelijkertijd de geschiedenis van een gemeenschap die opkomt, bloeit en uiteindelijk ten onder gaat.

Márquez kiest daarbij voor een vertelwijze waarin het wonderbaarlijke volkomen vanzelfsprekend wordt. Een vrouw kan met haar wasgoed naar de hemel opstijgen, een dode kan terugkeren en een langdurige regenperiode kan het dorp jarenlang overspoelen. Niemand lijkt zich daar werkelijk over te verbazen. Het fantastische wordt op dezelfde nuchtere toon beschreven als het koken van een maaltijd of het voeren van een gesprek.

Dat is de kern van het magisch realisme waarmee García Márquez wereldberoemd werd. Het bijzondere is echter dat het magische in deze roman nooit alleen bedoeld is om de werkelijkheid mooier of vreemder te maken. Het maakt het mogelijk om de werkelijkheid juist scherper te bekijken. Geschiedenis, herinnering, geweld en verlies worden in Macondo bijna mythische gebeurtenissen, maar blijven tegelijk herkenbaar als menselijke ervaringen.

De familie Buendía vormt het hart van de roman. Dezelfde namen keren telkens terug, vooral José Arcadio en Aureliano. Dat is aanvankelijk verwarrend, maar het is geen toevallige complicatie. De herhaling van namen weerspiegelt de herhaling van karaktertrekken en levenspatronen. De ene generatie lijkt nauwelijks te leren van de vorige. Mensen maken opnieuw dezelfde fouten, zoeken opnieuw dezelfde liefde en belanden opnieuw in dezelfde eenzaamheid.

Daarmee krijgt de titel een diepere betekenis. Eenzaamheid is bij Márquez niet simpelweg het alleen zijn. Het is het onvermogen om werkelijk contact te maken met een ander. De personages kunnen verliefd worden, kinderen krijgen, oorlog voeren en hele huishoudens bevolken, maar toch van elkaar afgesloten blijven. Ze leven naast elkaar, soms zelfs letterlijk in dezelfde kamer, zonder elkaar werkelijk te bereiken.

Dat maakt Úrsula een van de interessantste figuren in de roman. Terwijl verschillende mannen uit de familie zich verliezen in oorlog, wetenschap, politiek, passie of obsessie, probeert zij het gezin bij elkaar te houden. Zij is de praktische kracht die tegenover de steeds terugkerende chaos staat. Haar lange leven geeft haar bovendien een bijna bovennatuurlijke positie binnen de familiegeschiedenis.

Tegenover haar staan personages die steeds verder verdwijnen in hun eigen obsessies. José Arcadio Buendía raakt geobsedeerd door wetenschappelijke ontdekkingen en alchemie. Kolonel Aureliano Buendía wordt meegesleurd door oorlog en politiek. Anderen zoeken hun toevlucht in seksualiteit, geld of religie. Wat hen bindt, is dat zij steeds opnieuw proberen aan zichzelf en aan hun omstandigheden te ontsnappen, maar uiteindelijk in dezelfde patronen terechtkomen.

De geschiedenis van Macondo is ondertussen veel meer dan de achtergrond van een familieroman. Márquez verwerkt in het verhaal de geschiedenis van Colombia en van Latijns-Amerika: burgeroorlogen, machtswisselingen, buitenlandse economische belangen en de uitbuiting van arbeiders. Vooral de komst van een buitenlands bedrijf dat zich met de economie van Macondo bemoeit, laat zien hoe economische vooruitgang tegelijkertijd vernietigend kan zijn.

Een van de meest aangrijpende passages is de massamoord op stakende arbeiders. De gebeurtenis wordt vervolgens uit het collectieve geheugen van Macondo weggedrukt. Wat werkelijk is gebeurd, wordt ontkend alsof het nooit heeft plaatsgevonden. Hier krijgt het magisch realisme een politieke functie. Márquez laat zien hoe geschiedenis niet alleen bestaat uit wat er gebeurt, maar ook uit wat machthebbers besluiten dat niet gebeurd is.

Daarmee is Honderd jaar eenzaamheid ook een roman over herinnering. Wie de geschiedenis vergeet, dreigt haar opnieuw te beleven. Dat idee wordt weerspiegeld in de cyclische structuur van het boek. De tijd lijkt niet werkelijk vooruit te gaan. Gebeurtenissen keren terug, namen keren terug, karaktertrekken keren terug en uiteindelijk lijkt zelfs het lot van Macondo al vanaf het begin vast te liggen.

De beroemde openingszin vat dat tijdsbeeld al samen. Kolonel Aureliano Buendía staat voor een vuurpeloton en denkt terug aan een ver verleden waarin zijn vader hem meenam om kennis te maken met ijs. Verleden en toekomst bestaan in die ene zin tegelijkertijd. Márquez vertelt niet vanuit een rechte tijdslijn, maar vanuit een wereld waarin alles met alles verbonden is.

Dat maakt de roman soms veeleisend. De vele personages met dezelfde namen kunnen zelfs voor ervaren lezers verwarrend zijn. Ook het enorme aantal gebeurtenissen en de voortdurend verschuivende tijdsperspectieven vragen concentratie. Toch is die verwarring uiteindelijk onderdeel van de ervaring. De lezer wordt, net als de bewoners van Macondo, opgenomen in een wereld waarin het verleden steeds opnieuw het heden binnendringt.

De roman verscheen oorspronkelijk in 1967 als Cien años de soledad en kwam in 1972 voor het eerst in Nederlandse vertaling uit.

Ruim een halve eeuw na de oorspronkelijke publicatie heeft de roman niets van zijn literaire kracht verloren. Misschien is het thema van de eenzaamheid zelfs herkenbaarder geworden. De personages van Márquez leven in een wereld waarin iedereen met iedereen verbonden lijkt, maar waarin echte verbondenheid voortdurend mislukt. Dat maakt de roman uiteindelijk veel menselijker dan zijn fantastische gebeurtenissen aanvankelijk doen vermoeden.