Istanbul

Istanbul is in het boek van Orhan Pamuk geen stad die je eenvoudig kunt beschrijven. Ze is een geheugen, een stemming en uiteindelijk ook een manier van kijken. In Istanbul vertelt Pamuk over de stad waarin hij in 1952 werd geboren, maar terwijl hij zijn jeugd reconstrueert, ontstaat tegelijk een portret van een Istanbul dat langzaam verdwijnt.

Pamuk groeide op in een welgestelde, seculiere familie die na de ondergang van het Ottomaanse Rijk deel uitmaakte van een nieuwe Turkse bovenlaag. Zijn familiegeschiedenis vormt een belangrijk deel van het boek. Hij schrijft over zijn ouders, broer, grootmoeder, ooms en tantes en over het grote appartementencomplex waarin verschillende takken van de familie samenwoonden. De persoonlijke herinneringen zijn echter nooit uitsluitend persoonlijk. Achter de familie schuilt een samenleving die zelf op zoek is naar een nieuwe identiteit.

Daarmee ontstaat een bijzondere mengvorm van memoires, stadsgeschiedenis, cultuurgeschiedenis en literair essay. Pamuk beweegt voortdurend van een herinnering uit zijn jeugd naar een beschouwing over een straat, een gebouw of een schilderij en vervolgens naar een schrijver die Istanbul eerder heeft beschreven. Onder anderen Gustave Flaubert en verschillende Turkse schrijvers en chroniqueurs komen voorbij. Zij hebben ieder hun eigen Istanbul geconstrueerd, en Pamuk laat zien dat een stad niet alleen bestaat uit wat er werkelijk staat, maar ook uit de verhalen die erover zijn verteld.

Het centrale begrip in het boek is hüzün, de melancholie die Pamuk met Istanbul verbindt. Het is niet simpelweg verdriet of nostalgie. Het gaat om een collectief gevoel van verlies: een stad die ooit het centrum van een machtig rijk was, maar in de twintigste eeuw met verval, verarming en verlies van aanzien werd geconfronteerd. De afbrokkelende houten huizen, vervallen villa’s, ruïnes en verlaten gebouwen worden daardoor meer dan decor. Ze worden zichtbare herinneringen aan een verdwenen wereld.

Juist daarin zit de kracht van Pamuks beschrijving. Hij kijkt niet naar Istanbul als toerist. De beroemde monumenten zijn niet het belangrijkste. Hij is gefascineerd door de achterkant van de stad: de wijken, steegjes, waterwegen, brandende of vervallen huizen en de grauwe straten waarin het dagelijks leven zich afspeelt. De stad die voor een bezoeker exotisch kan lijken, is voor Pamuk de plaats waar hij gewoon heeft gewoond, gespeeld, verliefd werd en langzaam schrijver werd.

Die tegenstelling tussen de blik van de buitenstaander en die van de inwoner is een van de interessantste aspecten van het boek. Istanbul werd eeuwenlang beschreven door Europese reizigers en kunstenaars die hun eigen verwachtingen op de stad projecteerden. Pamuk keert die blik om. Hij probeert te begrijpen hoe het is om geboren te zijn in een stad die door anderen als exotisch wordt beschouwd, terwijl je haar zelf vooral kent als je dagelijkse omgeving.

Ook de zwart-witfoto’s spelen daarin een belangrijke rol. Ze illustreren niet alleen de tekst, maar versterken de sfeer ervan. Pamuks Istanbul verschijnt als een stad van mist, sneeuw, donkere straten, verval en verlatenheid. De foto’s maken de melancholie bijna tastbaar.

Toch is Istanbul geen boek dat uitsluitend over verlies gaat. Naarmate Pamuk zijn jeugd beschrijft, wordt duidelijk dat zijn relatie met de stad verandert. De jonge Orhan probeert aanvankelijk vooral zijn omgeving te begrijpen en zijn plaats daarin te vinden. Langzaam ontdekt hij dat kijken zelf een vorm van scheppen kan worden. Wanneer hij als jongeman na een verloren liefde meer oog krijgt voor de stad om hem heen, komt ook zijn toekomst als schrijver in beeld.

Daarmee vallen uiteindelijk drie verhalen samen: dat van een jongen die volwassen wordt, dat van een stad die verandert en dat van een schrijver die ontdekt waar zijn materiaal ligt. Pamuk hoeft Istanbul niet te verlaten om de wereld te vinden. De stad is zijn wereld geworden en uiteindelijk ook zijn literair onderwerp.

Niet alles in het boek heeft echter dezelfde kracht. Pamuks beschouwingen kunnen lang uitwaaieren en de talloze verwijzingen naar schrijvers, kunstenaars en stadshistorici onderbreken soms het persoonlijke verhaal. Wie vooral een autobiografie verwacht, kan daardoor teleurgesteld raken. Ook het voortdurend terugkeren naar de melancholie van Istanbul kan op den duur repetitief worden. Dat is geen onbekende kritiek op het boek: juist de hardnekkige herhaling van dezelfde stemming kan de vaart uit het verhaal halen.

Maar die herhaling heeft ook een functie. Pamuk probeert niet alleen uit te leggen wat hüzün betekent; hij wil de lezer die stemming laten ervaren. Daardoor is de vorm van het boek onderdeel van zijn onderwerp. De omwegen, herhalingen en associaties werken als het geheugen zelf: niet lineair, maar voortdurend terugkerend naar plaatsen, beelden en gebeurtenissen die hun betekenis pas jaren later krijgen.

Het mooiste aan Istanbul is daarom misschien de manier waarop Pamuk zijn persoonlijke herinneringen geleidelijk laat samenvallen met het geheugen van een stad. Hij schrijft niet: dit was Istanbul. Hij laat zien hoe een Istanbul ontstaat in het hoofd van iemand die er zijn hele jeugd heeft doorgebracht.

Dat maakt Istanbul tot meer dan een boek over een stad. Het is een boek over de vraag hoe een plaats een mens vormt. Pamuk beschrijft een Istanbul dat inmiddels grotendeels verdwenen is, maar juist daardoor krijgt zijn boek een bijzondere kracht. Wat hij probeert vast te houden, is niet alleen een stad uit het verleden, maar de manier waarop die stad ooit in zijn eigen ogen bestond.

Wie Istanbul uitsluitend als bestemming kent, zal na dit boek waarschijnlijk anders naar de stad kijken. Wie er nooit is geweest, krijgt iets anders: geen reisgids, maar een geheugen waarin straten, gebouwen, families, schrijvers en verloren werelden door elkaar lopen. Pamuks grote prestatie is dat hij van die persoonlijke herinnering literatuur maakt.