Kort Amerikaans

Kort Amerikaans van Jan Wolkers is geen nette oorlogsroman, geen klassieke ontwikkelingsroman en al helemaal geen geruststellende literatuur. Wolkers schrijft alsof beschaving slechts een dun vlies is waarachter drift, angst, seksualiteit en dood voortdurend staan te bonzen.

Dat maakt Kort Amerikaans vandaag nog altijd opvallend levend.

De roman volgt Erik van Poelgeest, een jonge man die tijdens de Tweede Wereldoorlog terechtkomt in een wereld van ziekenhuizen, kunstacademies, seksuele verwarring en existentiële ontreddering. Maar wie hier een strak oorlogsverhaal verwacht, komt bedrogen uit. De oorlog is bij Wolkers geen historisch decorstuk. Ze hangt als een koorts over alles heen. Mensen raken vervormd, lichamen worden ziek, relaties raken ontwricht en zelfs verlangen krijgt iets gewelddadigs.

Wat Kort Amerikaans onderscheidt van zoveel andere naoorlogse Nederlandse literatuur, is de fysieke intensiteit. Wolkers schrijft niet over ideeën alleen. Hij schrijft over zweet, bloed, pus, haar, huid, dieren, lust en verval. Zijn wereld stinkt, ademt en bloedt. Dat was destijds choquerend, maar het voelt vandaag nog steeds ongewoon direct. Veel hedendaagse romans lijken geschreven met handschoenen aan. Wolkers niet. Hij grijpt de werkelijkheid vast met blote handen.

Tegelijk zit onder die rauwheid een verrassend gevoelige roman verborgen. Erik is geen heldhaftige protagonist. Hij is onzeker, driftig, eenzaam en vaak vervreemd van zichzelf. Juist daardoor blijft hij geloofwaardig. Kort Amerikaans gaat uiteindelijk minder over oorlog dan over een jonge man die probeert een identiteit bijeen te houden in een wereld die voortdurend uiteenvalt.

En dan is er nog Wolkers’ stijl: beeldend, zintuiglijk en soms bijna hallucinerend. Hij kan in één alinea schakelen van tederheid naar groteske lichamelijkheid zonder dat het geforceerd voelt. Sommige passages lezen alsof hij verf op een doek smeert in plaats van woorden op papier zet. Dat artistieke instinct maakt de roman groter dan louter realisme.

Niet alles aan Kort Amerikaans is comfortabel verouderd. Sommige seksuele verhoudingen en de manier waarop vrouwen beschreven worden, zullen hedendaagse lezers ongemakkelijk maken. Maar misschien is dat precies waarom Wolkers relevant blijft. Hij schreef geen brave literatuur die wacht op goedkeuring van het tijdperk. Hij schreef vanuit instinct, obsessie en lichamelijke noodzaak.

Veel moderne literatuur wil vooral correct zijn. Wolkers wilde levend zijn.

En dat voel je nog altijd op bijna elke pagina van Kort Amerikaans.