Kussen door een rag van woorden

Kussen door een rag van woorden neemt binnen het oeuvre van Willem Frederik Hermans een bijzondere plaats in. Wie Hermans vooral kent van romans als De donkere kamer van Damokles, Nooit meer slapen of Onder professoren, verwacht misschien geen poëzie. Toch debuteerde Hermans in 1944 precies als dichter, met deze kleine, in eigen beheer verschenen bundel die lange tijd bijna mythische status had binnen zijn oeuvre.

De bundel bestaat uit vierentwintig gedichten die samen de bloei en het uiteenvallen van een liefdesrelatie beschrijven. Maar wie verwacht sentimentele liefdespoëzie komt bedrogen uit. Zelfs in deze vroege teksten zijn al duidelijk de grote thema’s aanwezig die later Hermans’ volledige werk zouden beheersen:

• vervreemding,
• onzekerheid,
• verlies,
• lichamelijkheid,
• en het fundamentele onvermogen van mensen om elkaar werkelijk te bereiken.

De titel alleen al is opmerkelijk Hermansiaans. Een rag van woorden suggereert tegelijk nabijheid en onmogelijkheid. Taal lijkt hier geen stevig communicatiemiddel maar een dun, breekbaar spinnenweb waarin mensen elkaar proberen aan te raken zonder elkaar ooit volledig te bereiken. Dat wantrouwen tegenover taal zou later een kernmotief worden in Hermans’ romans en essays.

Wat deze vroege poëzie bijzonder maakt, is de merkwaardige mengeling van romantiek en ontluistering. De gedichten zijn duidelijk ontstaan vanuit intense emotionele ervaring — vermoedelijk verbonden met Hermans’ relatie met Gertrude Wilhelmina Comes tijdens de oorlogsjaren. Maar zelfs wanneer de toon intiem of lyrisch wordt, sluipt er steeds iets dreigends binnen. Liefde verschijnt nooit als stabiele harmonie, maar als iets kwetsbaars dat voortdurend dreigt uiteen te vallen.

De oorlogsomstandigheden waarin de bundel ontstond hangen bovendien als schaduw boven de teksten. Kussen door een rag van woorden verscheen clandestien in september 1944 in een uiterst kleine oplage van amper dertig exemplaren. Die context verleent de bundel achteraf iets spookachtigs: jonge liefdespoëzie geschreven in een wereld die letterlijk instort.

Stilistisch is de bundel nog niet de scherpe, analytische Hermans van het latere proza. Sommige gedichten dragen duidelijk sporen van symbolisme, surrealisme en expressionistische oorlogspoëzie. Toch zijn de contouren van zijn latere stijl al zichtbaar:

• de donkere beeldspraak,
• de lichamelijke intensiteit,
• de existentiële onrust,
• en vooral het wantrouwen tegenover iedere vorm van troostrijke zekerheid.

Interessant is hoe lichamelijk deze poëzie al aanvoelt. Ook als dichter denkt Hermans niet abstract of metafysisch. Liefde wordt ervaren via huid, aanraking, nabijheid en verlies. Dat fysieke bewustzijn verbindt de bundel verrassend sterk met auteurs als Jan Wolkers, al blijft Hermans uiteindelijk koeler, afstandelijker en existentiëler van toon.

Wat Kussen door een rag van woorden vandaag vooral fascinerend maakt, is dat men hier een schrijver ziet ontstaan die zijn centrale wereldbeeld nog niet volledig heeft uitgekristalliseerd, maar waarin alle latere obsessies al latent aanwezig zijn. De bundel leest daardoor minder als los jeugdwerk en meer als een eerste schets van het donkere universum dat Hermans later zo compromisloos zou uitwerken.

Tegelijk bezit de poëzie iets onverwacht kwetsbaars. De polemist, rationalist en vernietigende satiricus die Hermans later zou worden, is hier nog niet volledig zichtbaar. Achter de taal schuilt een jonge schrijver die probeert grip te krijgen op liefde, verlies en onzekerheid in een wereld die steeds instabieler wordt.

Juist daarom blijft deze kleine bundel literair interessant. Niet omdat zij het hoogtepunt van Hermans’ oeuvre vormt, maar omdat zij toont hoe vroeg zijn fundamentele thema’s al aanwezig waren. Zelfs in liefdespoëzie blijkt Hermans uiteindelijk een schrijver voor wie menselijke nabijheid altijd bedreigd wordt door misverstand, vergankelijkheid en een werkelijkheid die zich nooit volledig laat kennen.