Lelystad

Er zijn weinig Nederlandse steden die zo sterk verbonden zijn met een idee als Lelystad. De hoofdstad van de Flevopolder moest het toonbeeld worden van de maakbare samenleving: zorgvuldig gepland, modern en rationeel. In Lelystad onderzoekt Joris van Casteren wat er gebeurt wanneer zo’n ideaal botst met de weerbarstige werkelijkheid. Het resultaat is een van de meest originele werken uit de Nederlandse literaire non-fictie, waarin autobiografie, reportage, geschiedenis en maatschappijkritiek op indrukwekkende wijze samenvloeien. De romanachtige non-fictie werd genomineerd voor de AKO Literatuurprijs en groeide uit tot een moderne klassieker.

Van Casteren keert terug naar de stad waar hij opgroeide nadat zijn ouders zich er in de jaren zeventig als pioniers vestigden. Hun generatie geloofde in de belofte van een nieuwe samenleving, gebouwd op de bodem van de drooggelegde Zuiderzee. Maar de utopie blijkt al snel scheuren te vertonen. De schrijver beschrijft een jeugd tussen troosteloze woonerven, vandalisme, mislukte liefdes, sociale problemen en bewoners die zich in een kunstmatig gecreëerde omgeving proberen thuis te voelen. Toch is Lelystad veel meer dan een afrekening met een stad. Het is een poging te begrijpen hoe idealen ontstaan, hoe ze ontsporen en hoe mensen zich aanpassen aan een werkelijkheid die anders uitpakt dan gehoopt.

Wat het boek bijzonder maakt, is de manier waarop Van Casteren persoonlijke herinneringen verweeft met de ontstaansgeschiedenis van Lelystad. De geschiedenis van de stad en die van de schrijver lopen voortdurend parallel. Terwijl de nieuwbouwwijken groeien, ontwikkelt ook de verteller zich van kind tot volwassene. Daardoor wordt Lelystad niet alleen een geografische locatie, maar een metafoor voor een generatie die opgroeide met het geloof dat de samenleving maakbaar was.

Van Casterens stijl is even sober als trefzeker. Hij schrijft in korte, nauwkeurige zinnen die vaak een droogkomische uitwerking hebben. Zijn observaties zijn scherp, soms meedogenloos, maar nooit gratuit. Achter de ironie schuilt steeds een grote betrokkenheid bij de mensen over wie hij schrijft. Zelfs de meest zonderlinge figuren worden niet belachelijk gemaakt, maar krijgen een eigen waardigheid. Juist die combinatie van afstand en mededogen maakt zijn portretten zo overtuigend.

De kracht van Lelystad ligt ook in het vermogen om het lokale te laten uitgroeien tot iets universeels. Hoewel de roman zich afspeelt in één specifieke stad, gaat hij uiteindelijk over veel grotere vragen. Hoe beïnvloedt de omgeving waarin je opgroeit je identiteit? Kun je een gemeenschap ontwerpen zoals je een woonwijk ontwerpt? En wat blijft er over van een ideaal wanneer de praktijk zich niets aantrekt van blauwdrukken en beleidsnota’s?

Dat van Casterens portret destijds tot controverse leidde in Lelystad is begrijpelijk. Zijn beschrijving is eerlijk en soms pijnlijk. Tegelijkertijd spreekt uit iedere bladzijde een diepe verbondenheid met de stad. Juist omdat hij haar zo goed kent, kan hij haar tekortkomingen én haar bijzondere karakter zo scherp zichtbaar maken. Inmiddels wordt Lelystad algemeen beschouwd als een van de belangrijkste literaire boeken over de Nederlandse naoorlogse samenleving.