Levende wezens

Wat begint met de ontdekking van een onbekend dier eindigt met een vraag die veel groter is dan de geschiedenis van één uitgestorven soort: wat doet de mens wanneer hij beseft dat zijn eigen nieuwsgierigheid en hebzucht iets onherroepelijk hebben vernietigd? In Levende wezens vertelt de Finse schrijver Iida Turpeinen het verhaal van de Stellers zeekoe, maar tegelijk ook dat van de menselijke behoefte om te ontdekken, te verzamelen en uiteindelijk te herstellen wat verloren is gegaan.

Tijdens een expeditie naar de Noordelijke IJszee stuit de Duitse natuuronderzoeker Georg Wilhelm Steller in de achttiende eeuw op een dier dat hij nauwelijks kan bevatten. De enorme zeekoe leeft in de koude wateren van de Beringzee en lijkt nauwelijks angst te hebben voor de mens. De wetenschappelijke ontdekking wordt al snel gevolgd door een veel minder verheffend hoofdstuk: jagers en ontdekkingsreizigers zien in het dier vooral een gemakkelijk te bemachtigen bron van vlees. Minder dan dertig jaar na zijn ontdekking is de soort verdwenen.

Turpeinen maakt van deze historische gebeurtenis geen conventionele historische roman. Ze laat het verhaal over verschillende eeuwen bewegen en volgt de sporen die de zeekoe in de menselijke geschiedenis heeft achtergelaten. Wetenschappers, verzamelaars en onderzoekers proberen het dier te begrijpen, te classificeren en uiteindelijk opnieuw tot leven te brengen in de menselijke verbeelding. Daardoor krijgt de roman een veel bredere reikwijdte dan het verhaal van één uitgestorven soort.

Een van de sterkste aspecten van Levende wezens is dat Turpeinen de mens niet eenvoudig als vernietiger tegenover de natuur plaatst. Haar personages worden gedreven door nieuwsgierigheid, wetenschappelijke ambitie en een oprechte fascinatie voor de levende wereld. Juist daarin schuilt de tragiek. Dezelfde menselijke drang die leidt tot kennis en ontdekking kan ook bijdragen aan vernietiging.

Georg Steller staat daarbij symbool voor een wetenschap die de natuur wil begrijpen. Zijn ontdekking maakt de zeekoe voor de wetenschap zichtbaar, maar die zichtbaarheid blijkt uiteindelijk fataal. Wat eenmaal benoemd, beschreven en begeerd is, wordt onderdeel van een menselijke wereld waarin dieren gemakkelijk veranderen in objecten van studie, bezit of exploitatie.

De roman krijgt daardoor een uitgesproken hedendaagse betekenis. De zeekoe is al eeuwen verdwenen, maar het mechanisme dat tot haar uitsterven leidde is nog altijd herkenbaar. Turpeinen laat zien hoe moeilijk het is om de grens te trekken tussen bewondering en toe-eigening. De mens wil de natuur leren kennen, maar wil haar tegelijkertijd bewaren, beheersen en reproduceren.

De titel Levende wezens benadrukt dat perspectief. Het boek gaat niet uitsluitend over de zeekoe, maar over de manier waarop mensen zich verhouden tot andere levende organismen. Door de geschiedenis vanuit verschillende personen en tijdperken te vertellen, ontstaat een veelstemmig beeld van een wereld waarin mens en dier voortdurend met elkaar verbonden zijn.

Turpeinens stijl is helder en beeldend. Zij weet wetenschappelijke en historische informatie op een natuurlijke manier in het verhaal te verwerken, zonder dat de roman verandert in een geschiedenisboek. Tegelijkertijd neemt zij haar onderwerp serieus. De uitsterving van de zeekoe wordt nergens gereduceerd tot een illustratie van een moderne milieuboodschap; het blijft een concreet drama met echte mensen, echte keuzes en onomkeerbare gevolgen.

De laatste laag van het boek is misschien wel de meest intrigerende. Wanneer mensen proberen verloren diersoorten opnieuw tot leven te wekken, ontstaat de verleiding om de natuur te herstellen met dezelfde middelen waarmee zij eerder werd beheerst. Kunnen we iets werkelijk terugbrengen nadat we het hebben vernietigd? En wie bepaalt wat herstel betekent?

Daarmee wordt Levende wezens uiteindelijk een roman over verlies en verantwoordelijkheid. De zeekoe bestaat niet meer, maar haar verhaal blijft rondzingen in wetenschappelijke collecties, boeken en menselijke herinneringen. De poging om haar opnieuw tot leven te wekken is misschien in de eerste plaats een poging om iets goed te maken wat niet meer goed te maken valt.