Lijmen/Het been

Met Lijmen/Het been schreef Willem Elsschot een van de scherpste en meest cynische romans uit de Nederlandstalige literatuur. Wat op het eerste gezicht een compacte satire lijkt over zakenwereld en bedrog, groeit langzaam uit tot iets veel ongemakkelijkers: een ontleding van hoe manipulatie ingebakken zit in menselijke relaties én economische systemen.

Centraal staan Boorman en Laarmans, twee figuren die samen een dubieus zakenmodel uitbaten rond het tijdschrift Wereldtijdschrift voor Financiën, Handel, Nijverheid, Kunsten en Wetenschappen. Hun methode — het zogenaamde “lijmen” — bestaat erin rijke of ijdele mensen psychologisch te bespelen zodat ze advertenties kopen die eigenlijk waardeloos zijn.

Dat gegeven klinkt bijna komisch, en Elsschot schrijft inderdaad met droge humor en messcherpe ironie. Maar onder die humor schuilt voortdurend iets wrangs. Lijmen toont hoe gemakkelijk mensen zichzelf laten misleiden wanneer hun ego gestreeld wordt. Niet brute dwang maar ijdelheid blijkt de krachtigste motor van manipulatie.

Boorman is daarin een fascinerend personage. Hij is tegelijk oplichter, psycholoog, ondernemer en acteur. Zijn kracht ligt niet in geweld, maar in zijn feilloos begrip van menselijke zwakte. Hij begrijpt dat mensen vaak liever geloven in een flatterende illusie dan in een pijnlijke waarheid.

Laarmans functioneert daarbij als moreel tegengewicht, al blijft ook hij dubbelzinnig. Hij kijkt met groeiend ongemak naar Boormans praktijken, maar profiteert er tegelijk van. Dat spanningsveld maakt de roman sterker dan een eenvoudige satire. Elsschot begrijpt dat morele zuiverheid zelden overeind blijft binnen economische afhankelijkheid.

In Het been — het latere vervolg dat vaak samen met Lijmen gelezen wordt — verschuift de toon subtiel. Waar Lijmen vooral draait rond cynisme en manipulatie, onderzoekt Het been schuldgevoel en geweten. Wanneer Boorman geconfronteerd wordt met de gevolgen van zijn bedrog tegenover een kwetsbare vrouw, ontstaat plots iets wat bijna op morele twijfel lijkt.

Juist die overgang maakt de combinatie van beide romans zo sterk. Elsschot toont eerst een wereld waarin alles koopwaar lijkt te worden, om daarna de vraag te stellen of een mens werkelijk volledig zonder geweten kan leven.

Stilistisch is Elsschot indrukwekkend sober. Zijn zinnen zijn helder, direct en ontdaan van literaire opsmuk. Waar veel schrijvers uit zijn tijd breed uitweiden, schrijft Elsschot met bijna zakelijke precisie. Die eenvoud geeft zijn ironie extra kracht. Hij hoeft emoties nauwelijks te benoemen; één droge observatie volstaat vaak om een hele sociale situatie bloot te leggen.

Wat de roman vandaag nog verrassend actueel maakt, is de economische logica erachter. Lijmen/Het been gaat uiteindelijk over marketing, prestige, imago en de verkoop van betekenisloze schijn — thema’s die in het moderne digitale tijdperk alleen maar relevanter zijn geworden. Boorman zou vandaag moeiteloos kunnen functioneren als reclame-expert, consultant of mediagoeroe.

Daarom voelt Elsschots satire nooit stoffig aan. Hij schrijft niet alleen over zijn tijd, maar over mechanismen die voortdurend terugkeren: macht via taal, manipulatie via erkenning en het dunne onderscheid tussen ondernemen en misbruik.

Toch blijft Lijmen/Het been meer dan een intellectuele satire. Onder het cynisme schuilt ook melancholie. Elsschot begrijpt dat mensen niet alleen bedrogen worden omdat ze naïef zijn, maar omdat ze verlangen naar waardigheid, erkenning en betekenis.

En precies daarin schuilt de blijvende kracht van deze roman: hij toont een harde wereld zonder ooit volledig zijn mededogen met menselijke zwakte te verliezen.