Mama Tandoori

Er zijn moeders die hun kinderen advies geven. En er zijn moeders die met een deegroller duidelijk maken wie er thuis de baas is. In Mama Tandoori maakt Ernest van der Kwast van zijn Indiase moeder een onvergetelijk personage: driftig, zuinig, ondernemend, onvoorspelbaar en voortdurend op zoek naar koopjes. Het levert een van de geestigste familieportretten uit de recente Nederlandse literatuur op, maar onder de grappen zit een verhaal over afkomst, schaamte en de moeite om je los te maken van je familie.

Van der Kwast groeide op in een Nederlands-Indiaas gezin in Rotterdam. Zijn moeder Veena Ahluwalia kwam vanuit India naar Nederland en bouwde hier een gezin op met haar Nederlandse echtgenoot. In het boek wordt zij de spil van een familie waarin niemand zich helemaal aan haar bemoeienis kan onttrekken. Ze verzamelt spullen omdat ze ooit van pas kunnen komen, koopt alles wat goedkoop of gratis is en kan met indrukwekkende vasthoudendheid afdingen. Wanneer iemand haar tegenspreekt, komt de deegroller soms gevaarlijk dichtbij.

Het knappe is dat van der Kwast haar niet probeert te normaliseren. Hij maakt haar juist groter dan het leven. Eigenschappen worden uitvergroot, gebeurtenissen worden absurd en familieleden krijgen bijna het formaat van stripfiguren. Dat past bij de verteltoon van het boek, waarin werkelijkheid en literaire overdrijving bewust door elkaar lopen. De familiegeschiedenis is herkenbaar als werkelijkheid, maar wordt door de schrijver nadrukkelijk bewerkt.

Daarmee ontstaat een merkwaardige balans. Mama Tandoori is vaak hilarisch, maar wordt nooit uitsluitend een mikpunt van spot. De schrijver kijkt met ironie naar zijn moeder, maar ook met genegenheid. Dat verschil is belangrijk. Achter haar dominante gedrag zit een vrouw die voor haar gezin vecht, haar kinderen vooruit wil helpen en weigert zich bij tegenslag neer te leggen. Zelfs haar hebzucht krijgt daardoor iets aandoenlijks: achter de obsessie met gratis spullen zit ook de geschiedenis van iemand die weet wat het betekent om met weinig te beginnen.

De familie wordt zo een soort toneel waarop voortdurend dezelfde rollen worden gespeeld. De moeder commandeert, de vader probeert de vrede te bewaren, de kinderen proberen aan haar greep te ontsnappen en ondertussen gebeurt er van alles wat in een normaal gezin al merkwaardig zou zijn, maar hier tot absurde proporties wordt opgeblazen.

Van der Kwast heeft daarbij een goed gevoel voor timing. Hij vertelt een anekdote niet alleen omdat ze gebeurd zou kunnen zijn, maar omdat hij weet wanneer een detail de werkelijkheid een extra duw richting absurditeit geeft. Een aankoop van kattenvoer terwijl er geen kat in huis is, een moeder die haar gezin met een deegroller bestuurt of een familiebezoek dat volledig ontspoort: het zijn geen losse grappen, maar scènes waarin het karakter van de personages zichtbaar wordt.

Tegelijkertijd is Mama Tandoori geen strak opgebouwde roman. Het boek bestaat uit afzonderlijke verhalen en herinneringen die samen een familieportret vormen. Sommige episoden zijn vooral amusant, andere geven meer inzicht in de verhouding tussen moeder en zoon. De fragmentarische vorm wordt daardoor zowel een kracht als een beperking. De samenhang is thematisch sterker dan plotmatig.

Dat heeft ook gevolgen voor de personages. Mama Tandoori verandert nauwelijks. Ze hoeft dat eigenlijk ook niet. Zij is eerder een natuurkracht dan een personage dat een klassieke ontwikkeling moet doormaken. Het is Ernest die verandert. Hij groeit op, schaamt zich voor zijn familie, probeert zich los te maken en kiest uiteindelijk voor het schrijverschap. Precies daar wordt het boek interessanter dan een verzameling komische familieanekdotes.

Want achter de humor zit een identiteitsvraag. Hoeveel van jezelf bestaat uit wat je probeert achter te laten? Ernest wil schrijver worden, terwijl zijn moeder daar aanvankelijk weinig begrip voor heeft. Zijn keuze voor literatuur betekent daardoor ook dat hij materiaal maakt van precies de wereld waaraan hij zich probeert te ontworstelen.

Dat geeft de roman een mooie paradox. De zoon die zich aan zijn moeder probeert te onttrekken, maakt haar uiteindelijk onsterfelijk in een boek. Wat in het gezin misschien gênant was, wordt literatuur. De moeder die haar zoon met een deegroller op andere gedachten probeert te brengen, levert hem uiteindelijk een personage op waarmee hij zijn schrijverschap kan vestigen.

Ook de Indiase afkomst van de familie is aanwezig, maar Van der Kwast gebruikt die niet voor een zwaar verhaal over migratie of culturele botsingen. Hij kiest voor een veel persoonlijkere invalshoek. India is onderdeel van de familiegeschiedenis en van de identiteit van zijn moeder, maar het boek gaat vooral over de eigenaardigheden van één gezin. Juist daardoor voorkomt van der Kwast dat afkomst een verklaring wordt voor alles wat zijn moeder doet.

Dat is een belangrijke kwaliteit, want het boek balanceert voortdurend op de grens van herkenning en stereotypering. Mama Tandoori is nadrukkelijk een karikatuur van een Indiase moeder, compleet met haar zuinigheid, temperament en kookkunst. Soms ligt die karikatuur er dik bovenop. Maar doordat de schrijver zijn eigen familie net zo genadeloos onder handen neemt, blijft het boek in de eerste plaats een familieportret en geen culturele afrekening.

De zwakke plek is dat niet iedere anekdote even sterk is. Het procédé wordt na verloop van tijd herkenbaar: moeder doet iets buitensporigs, gezin reageert, verteller kijkt er met ironie op terug. Wie het patroon eenmaal doorheeft, kan verlangen naar meer ontwikkeling of verdieping. Een recensent merkte terecht op dat de personages nauwelijks veranderen en dat de roman daardoor soms eerder als een reeks sterke scènes dan als een klassieke roman aanvoelt.

Maar misschien hoeft Mama Tandoori ook helemaal geen grote ontwikkelingsroman te zijn. De kracht zit juist in het verzamelen van kleine herinneringen totdat er een herkenbaar beeld ontstaat. Familiegeschiedenis werkt nu eenmaal vaak zo: niet als een netjes verteld verhaal, maar als een stapel anekdotes die steeds opnieuw worden verteld omdat ze samen bepalen hoe een gezin zichzelf ziet.

En uiteindelijk verschuift de blik. Eerst lach je om Mama Tandoori. Daarna begin je haar iets beter te begrijpen. De driftige vrouw met de deegroller blijkt ook iemand die haar gezin met een bijna onverwoestbare energie door het leven probeert te slepen. Haar gedrag blijft eigenaardig, soms onredelijk en vaak hilarisch, maar ze wordt nooit harteloos.

Daarmee is Mama Tandoori op zijn best wanneer de humor plotseling een kleine barst vertoont en daar iets anders doorheen zichtbaar wordt: liefde, schaamte, loyaliteit of verdriet. Van der Kwast hoeft die emoties nauwelijks uit te leggen. Een goed gekozen detail is vaak voldoende.

Het boek is geen diepgravende familiegeschiedenis en pretendeert dat ook niet te zijn. Daarvoor is de werkelijkheid te sterk gekneed naar het model van de grap. Maar juist in die overdrijving vindt van der Kwast zijn eigen toon. Hij maakt van zijn familie geen monument, maar een literair circus waarin iedereen voortdurend uit de bocht vliegt.

De grootste verdienste van Mama Tandoori is daarom niet dat het zo grappig is, hoewel het dat vaak is. Het is dat van der Kwast erin slaagt om van een familiegeschiedenis iets herkenbaars te maken. Bijna iedere familie heeft wel iemand die te luid is, te zuinig, te bemoeizuchtig of simpelweg onmogelijk.