Mim

In Mim keert A. F. Th. van der Heijden terug naar de donkere wereld van Movo, het hoofdpersonage uit zijn romancyclus Homo duplex. Wat begint tegen de achtergrond van de Rotterdamse voetbalrellen van 25 april 1999, de dag waarop Feyenoord landskampioen wordt, ontwikkelt zich tot een tragisch verhaal over afkomst, identiteit, liefde en noodlot. Van der Heijden maakt van een voetbalzondag het decor voor een moderne variant op het Oedipusverhaal.

Movo staat centraal in een geschiedenis waarin zijn eigen verleden steeds verder wordt opengelegd. Op de dag van het kampioensfeest en de daaropvolgende rellen op de Coolsingel komt hij achter de dramatische waarheid over zijn afkomst. Daarmee wordt een geheim onthuld dat zijn hele bestaan in een ander licht plaatst. De roman rond de drieling Mim vormt een belangrijk vervolg op de gebeurtenissen uit De Movo Tapes en verdiept de geschiedenis van Movo, Zora Witlox en de mensen om hen heen.

De keuze voor 25 april 1999 is meer dan een historische achtergrond. De overwinning van Feyenoord veroorzaakt in Rotterdam een uitbarsting van collectieve vreugde die omslaat in chaos en geweld. Van der Heijden plaatst zijn personages midden in die massa. Terwijl duizenden mensen zich op straat verliezen in het feest, wordt voor Movo juist een zeer persoonlijke tragedie onthuld. Het contrast tussen de collectieve roes en het individuele noodlot geeft de roman een bijzondere spanning.

Daarbij speelt voetbal een belangrijke symbolische rol. De supporterswereld waarin Movo zich beweegt, kent zijn eigen hiërarchie, loyaliteiten en vormen van geweld. Van der Heijden gebruikt die wereld niet alleen als decor, maar als een samenleving op zichzelf. De harde kern van supporters wordt een omgeving waarin identiteit wordt ontleend aan groep, afkomst en trouw. Dat sluit nauw aan bij de grotere thematiek van Homo duplex: de vraag wie iemand is en in hoeverre een mens zijn eigen identiteit kan bepalen.

De dramatische waarheid over Movo’s afkomst brengt het verhaal vervolgens nadrukkelijk in de sfeer van de klassieke tragedie. De verwijzing naar Oedipus is daarbij geen toevallige literaire vondst. Ook hier wordt een man geconfronteerd met een afkomst die hij niet kent en met een waarheid die, eenmaal onthuld, niet meer ongedaan kan worden gemaakt. Het noodlot lijkt zich al te hebben voltrokken voordat Movo het werkelijk begrijpt.

Toch is van der Heijdens wereld geen klassieke Griekse tragedie. De oude mythe wordt verplaatst naar de moderne Randstad, naar voetbalstadions, supportersgroepen en de straten van Rotterdam. Juist daardoor ontstaat een merkwaardige vermenging van het verhevene en het alledaagse. Een eeuwenoud verhaal over schuld en afkomst krijgt de vorm van een hedendaagse geschiedenis waarin voetbalgeweld en familiedrama elkaar raken.

De drieling Mim vormt daarbij een belangrijk motief. De drie kinderen geven de roman een extra laag van verbondenheid en verwarring. De titel Mim verwijst niet alleen naar een personage, maar naar een knooppunt van relaties en geheimen. De afkomst van de kinderen en de verhouding tussen hun ouders krijgen een steeds grotere betekenis naarmate het verhaal vordert.

Van der Heijden schrijft bovendien niet volgens een strak realistische thrillerstructuur. Zijn proza is associatief en rijk aan details. Hij wil niet alleen vertellen wat er gebeurt, maar ook laten zien hoe gebeurtenissen zich in het bewustzijn van zijn personages vastzetten. Daardoor kunnen herinneringen, gedachten en actuele gebeurtenissen voortdurend in elkaar overlopen.

Dat maakt Mim niet altijd gemakkelijk. Wie uitsluitend geïnteresseerd is in het plot, kan verdwalen in de uitgebreide beschrijvingen en zijpaden. De roman vraagt bovendien enige voorkennis van Homo duplex. Hoewel het verhaal op zichzelf te volgen is, krijgen personages en gebeurtenissen meer betekenis wanneer de lezer de voorgeschiedenis kent. Het boek wordt dan duidelijk een volgende schakel in een groter literair bouwwerk.

Tegelijkertijd heeft de roman een opvallende zelfstandigheid. De centrale tragedie rond Movo en zijn afkomst is krachtig genoeg om ook zonder de volledige cyclus te blijven functioneren. De lezer wordt langzaam geconfronteerd met de vraag of een mens ooit werkelijk kan ontsnappen aan de omstandigheden waarin hij is geboren.

De titel Mim verwijst bovendien naar een beeld dat afkomstig is uit Harry Mulisch‘ De versierde mens. Van der Heijden gebruikte het beeld van een degen die door een lichtgevende globe wordt gestoken als vertrekpunt voor zijn eigen verhaal. Mim verscheen in 2007 oorspronkelijk als een bijzondere literaire hommage aan Mulisch, ter gelegenheid van diens tachtigste verjaardag.

Die hommage is interessant omdat van der Heijden Mulisch niet eenvoudigweg imiteert. Hij neemt een beeld en een aantal grote thema’s over – afkomst, lotsbestemming, mythe en de verhouding tussen mens en wereld – en verplaatst ze naar zijn eigen literaire universum. Mim wordt daardoor tegelijk een eerbetoon en een voortzetting van van der Heijdens eigen zoektocht naar de moderne mens.

Wat vooral blijft hangen, is de manier waarop van der Heijden het persoonlijke en het collectieve met elkaar verweeft. De rellen op de Coolsingel zijn een uitbarsting van een massa die zich tijdelijk aan regels en orde onttrekt. Movo ondergaat tegelijkertijd zijn eigen innerlijke ontregeling. Buiten hem woedt de stad; binnen hem valt een wereldbeeld uiteen.

Daarmee wordt Mim een roman over de onmogelijkheid om volledig meester over het eigen leven te zijn. Movo kan keuzes maken, relaties aangaan en proberen zijn plaats in de wereld te bepalen, maar zijn afkomst blijft als een verborgen kracht onder zijn bestaan aanwezig. Wanneer die waarheid aan de oppervlakte komt, blijkt hoeveel van zijn identiteit daarop heeft gerust.