Mystiek lichaam

Mystiek lichaam. Een geschiedenis is de laatste roman van Frans Kellendonk en tegelijk zijn meest omstreden boek. De roman verscheen in 1986 en volgt gedurende ongeveer een jaar het uiteenvallende gezin Gijselhart. Vader Gijselhart, zijn dochter Magda en zijn homoseksuele zoon Leendert staan ieder op hun eigen manier tegenover liefde, familie, religie, seksualiteit en de vraag wat mensen met elkaar verbindt. De roman werd bekroond met de Ferdinand Bordewijk Prijs en genomineerd voor de AKO Literatuurprijs.

Vader Gijselhart is een oudere weduwnaar die zijn gezin vooral vanuit bezit en macht benadert. Hij is voortdurend bezig met geld, controle en de vraag hoe hij zijn positie kan behouden. Zijn dochter Magda, door haar vader Prul genoemd, kiest juist voor een bewust ongehuwd moederschap. Haar zwangerschap brengt een nieuwe werkelijkheid in het gezin, zeker wanneer de vader van haar kind, de joodse kunstenaar Marcus, een plaats in haar leven opeist. Leendert, de zoon die in New York in de kunstwereld actief is geweest, keert ondertussen terug naar Nederland omdat hij ernstig ziek is. Zijn terugkeer confronteert de familie met een vorm van kwetsbaarheid die niet langer op afstand kan worden gehouden.

Het gezin is daarmee veel meer dan alleen het decor van de roman. Het vormt het centrale idee waar Kellendonk voortdurend omheen cirkelt. Een gezin bestaat uit mensen die biologisch met elkaar verbonden zijn, maar die verbinding betekent niet automatisch dat er sprake is van liefde, begrip of solidariteit. Tegelijkertijd kan juist het familieverband een enorme kracht krijgen wanneer de leden tegenover de buitenwereld komen te staan. De uitspraak dat een familie een soort ‘complete verzorgingsstaat’ vormt, vat die dubbelheid goed samen.

De titel Mystiek lichaam verwijst naar een religieus begrip, maar Kellendonk gebruikt het niet uitsluitend in een kerkelijke betekenis. Het lichaam kan tegelijk worden opgevat als het gezin, de samenleving en de gemeenschap waarin individuele mensen proberen hun plaats te vinden. De verschillende personages vertegenwoordigen daarbij geen eenvoudige standpunten. Kellendonk laat traditionele en moderne ideeën voortdurend botsen zonder één daarvan volledig als oplossing te presenteren.

Juist daardoor is de roman veel ingewikkelder dan een eenvoudige aanval op moderne opvattingen. Gijselhart vertegenwoordigt bijvoorbeeld een sterk traditionele visie op familie en bezit, maar zijn gedrag is bepaald niet voorbeeldig. Zijn behoefte aan controle maakt hem regelmatig kleinzielig en komisch.

Ironie is een van de belangrijkste stilistische kenmerken van het boek. De verteller houdt afstand tot zijn personages en geeft de lezer nauwelijks een veilige plek van waaruit de gebeurtenissen beoordeeld kunnen worden. Zelfs wanneer een personage iets zegt dat overtuigend klinkt, kan een volgende passage het beeld weer ondergraven. Daardoor moet de lezer voortdurend zelf bepalen wat hij van de personages en hun ideeën vindt.

Dat maakt Mystiek lichaam ook een typisch Kellendonk-boek. Hij was sterk geïnteresseerd in de spanning tussen werkelijkheid en fictie en wilde voorkomen dat literatuur eenvoudigweg een bepaalde boodschap voorschreef. Zijn personages mogen tegenstrijdige en soms onaangename ideeën hebben zonder dat die ideeën automatisch als die van de auteur mogen worden beschouwd.

De roman veroorzaakte bij verschijnen dan ook aanzienlijke controverse. Vooral de manier waarop Kellendonk over homoseksualiteit en joodse identiteit schrijft, leidde tot beschuldigingen van homofobie en antisemitisme. Dat debat is niet los te zien van de roman, maar het zou te beperkt zijn om Mystiek lichaam uitsluitend vanuit die controverse te lezen. Het boek is juist interessant omdat Kellendonk verschillende ideologische posities met elkaar confronteert en ze vervolgens aan ironie onderwerpt.

Daarbij is de roman niet bepaald gemakkelijke lectuur. Kellendonk schrijft compact en intelligent, maar gebruikt een grote hoeveelheid verwijzingen, beeldspraak en ideeën. De dialogen zijn scherp en de taal is vaak geestig, maar de betekenis van bepaalde passages laat zich niet onmiddellijk ontsluiten. Dat verklaart ook waarom lezers sterk van mening kunnen verschillen over het boek. De ene lezer ziet een rijk en gelaagd werk, de andere ervaart vooral afstand en intellectuele constructie. Ook hedendaagse lezers reageren verschillend op de roman; de waardering voor Kellendonks taal en ironie gaat geregeld samen met kritiek op de moeilijkheidsgraad.

Toch is die moeilijkheid niet alleen een nadeel. Kellendonk wil de lezer juist niet voorschrijven hoe de roman gelezen moet worden. De verschillende personages en hun overtuigingen vormen als het ware een debat dat zich binnen het gezin afspeelt. Familie, geloof, seksualiteit en voortplanting zijn daarbij geen losse thema’s, maar onderdelen van één grotere vraag: wat houdt mensen bij elkaar wanneer traditionele verbanden hun vanzelfsprekendheid verliezen?

Ook de maatschappelijke dimensie is daardoor belangrijk. Hoewel het verhaal zich rond een specifiek gezin afspeelt, probeert Kellendonk met de Gijselharts een bredere samenleving te laten zien. De roman werd expliciet gepresenteerd als een geschiedenis van een gezin dat model staat voor de Nederlandse samenleving aan het einde van de twintigste eeuw.