Naar zachtheid en een warm omhelzen

In Naar zachtheid en een warm omhelzen keert Adriaan van Dis terug naar een zomer uit zijn jeugd die een belangrijke plaats inneemt in zijn herinneringen. Hij is negen jaar wanneer hij tijdelijk wordt ondergebracht bij zijn grootvader. Zijn vader, getekend door zijn oorlogservaringen in Nederlands-Indië, verkeert in een ernstige crisis en het gezin heeft behoefte aan afstand. Voor de jonge Adriaan betekent het verblijf bij zijn grootvader echter niet alleen een afscheid van zijn vertrouwde omgeving, maar ook een kennismaking met een vrouw die een blijvende invloed op hem zal hebben.

Die vrouw is Ommie, de huishoudster van zijn grootvader. Zij is formeel gezien slechts de dienstmeid van het huis, maar voor Adriaan wordt ze veel meer: een surrogaatgrootmoeder die hem warmte, aandacht en veiligheid geeft. Tegenover de afstandelijke en autoritaire grootvader staat haar zachtheid. Waar anderen hem nauwelijks aanraken of genegenheid tonen, laat Ommie hem op schoot zitten en geeft ze hem het gevoel dat hij welkom is. Hun band vormt het emotionele hart van de roman.

Van Dis vertelt het verhaal vanuit twee tijden. De negenjarige jongen beleeft zijn zomer in het huis van zijn grootvader, terwijl de oudere schrijver terugkijkt op die periode en probeert te achterhalen wie Ommie werkelijk was. Het verleden en het heden vullen elkaar aan. Wat de jongen toen nog niet kon begrijpen, krijgt voor de volwassen van Dis een andere betekenis.

Juist de figuur van Ommie maakt de roman bijzonder. Zij is niet alleen de vrouw die voor het huishouden zorgt, maar iemand die ondanks haar ondergeschikte positie haar eigen waardigheid bewaart. Tijdens en na de oorlog blijkt ze bovendien moedig en behulpzaam te zijn geweest. De jonge Adriaan kijkt tegen haar op en ziet in haar de dapperheid die hij zelf zo graag zou willen bezitten. Haar kracht is niet luidruchtig; ze zit juist in de manier waarop ze voor anderen zorgt en zich niet volledig laat bepalen door haar positie.

Daarmee is Naar zachtheid en een warm omhelzen ook een verhaal over de gevolgen van oorlog. De oorlog is voorbij, maar in het gezin van van Dis is hij nog overal aanwezig. Zijn vader draagt zijn trauma mee en ook de grootouders en andere volwassenen worden door het verleden bepaald. De kinderen groeien op tussen volwassenen die veel hebben meegemaakt, maar daar nauwelijks over spreken. Van Dis laat zien hoe een oorlog daardoor ook in een volgende generatie kan doorwerken.

De stijl is een van de grote kwaliteiten van het boek. Van Dis schrijft in korte, precieze zinnen en gebruikt beelden die sterk aansluiten bij de beleving van het kind. De negenjarige Adriaan observeert de wereld met nieuwsgierigheid, maar ook met angst. Een gevonden verrekijker wordt bijvoorbeeld een middel om de onbekende wereld rondom het huis dichterbij te halen. Zo wordt de nieuwsgierigheid van de jongen onderdeel van de vertelstijl zelf.

Tegelijkertijd heeft de roman iets lichts. Van Dis kijkt niet uitsluitend terug met verdriet of nostalgie. Hij weet humor, verwondering en ontroering met elkaar te verbinden. De wereld van de jaren vijftig wordt daardoor niet geromantiseerd, maar krijgt wel een sterke eigen sfeer.

De schakeling tussen verleden en heden zal niet iedere lezer even overtuigend vinden. Het verhaal van de jonge Adriaan heeft een duidelijke emotionele kracht, terwijl de passages waarin de oudere van Dis door het heden beweegt soms wat losser aanvoelen. Toch hebben ze een functie: de volwassen schrijver probeert niet alleen zijn eigen jeugd te reconstrueren, maar ook de vrouw terug te vinden die daarin zo belangrijk was.

De titel verwijst naar een dichtregel van Adriaan Roland Holst en vat uiteindelijk precies samen waar de roman om draait: het verlangen naar warmte, genegenheid en erkenning. De jonge Adriaan krijgt die warmte van iemand van wie hij die misschien het minst had verwacht. Ommie is geen familielid in biologische zin, maar wordt juist daardoor een van de belangrijkste mensen uit zijn jeugd.

Naar zachtheid en een warm omhelzen is daarmee een tedere roman over een bange jongen en een vrouw die hem leert dat moed ook kan bestaan uit zorgzaamheid. Adriaan van Dis schrijft een persoonlijk verhaal, maar weet het groter te maken dan zijn eigen jeugd. Het wordt een ode aan mensen die, ondanks hun eigen moeilijkheden, anderen iets van warmte weten te geven.