Nathan Sid

Met Nathan Sid debuteerde Adriaan van Dis in 1983 als schrijver. De novelle is een sterk autobiografisch gekleurd verhaal over een jongen die opgroeit in een Nederlands-Indische familie in het Nederland van na de oorlog. Van Dis maakt van die jeugd geen zwaar aangezet drama, maar een geestige, soms pijnlijke en vooral zeer precies vertelde geschiedenis. De novelle wordt gerekend tot de belangrijke werken van de zogenoemde tweede generatie.

Nathan groeit op tussen een vader en moeder die uit Indië zijn gerepatrieerd en drie oudere zussen. Hij is de enige jongen en neemt binnen het gezin een bijzondere positie in. Zijn vader is streng en regeert met de liniaal, terwijl zijn zussen hem op hun eigen manier voortdurend lastigvallen. Tegelijkertijd is er sprake van een sterke familieband waarin liefde, zorg, bemoeienis en geweld merkwaardig door elkaar lopen.

De opvoeding van Nathan wordt bovendien beheerst door de gezondheidszorgen van zijn moeder. Horoscopen voorspellen hem allerlei kwalen en zijn moeder probeert die te voorkomen met een mengeling van natuurgeneeskunde, voedingsvoorschriften en zuiveringsrituelen. Eten krijgt daardoor een bijna absurde betekenis. Karnemelk, dieetvoorschriften en allerlei lichamelijke ongemakken worden onderdeel van Nathans dagelijks leven.

Van Dis weet daar een opmerkelijke lichtheid tegenover te plaatsen. Nathan is bepaald geen gelukkig kind, maar de schrijver vertelt zijn ervaringen zonder voortdurend om medelijden te vragen. Juist de afstand en de humor maken de pijn voelbaar. De vader die met de liniaal regeert, de zussen die Nathan plagen en de voortdurende aandacht voor ziekte worden niet opgeblazen tot grote dramatische gebeurtenissen. Ze worden onderdeel van een jeugd waarin vreemd genoeg ook veel warmte aanwezig is.

De Indische achtergrond blijft daarbij voortdurend op de achtergrond aanwezig. Nathan groeit op in Nederland, maar zijn gezin draagt een andere geschiedenis met zich mee. Het Indië van de ouders en het Nederland waarin de kinderen opgroeien zijn niet volledig dezelfde wereld. Daardoor gaat Nathan Sid niet alleen over een individuele jeugd, maar ook over een generatie die tussen twee culturen en twee tijden terechtkwam.

De kracht van de novelle zit vooral in de stijl. Van Dis schrijft compact en trefzeker. Hij heeft weinig woorden nodig om een personage of situatie neer te zetten. Recensenten wezen al vroeg op de bijzondere precisie van zijn beschrijvingen en op de combinatie van soberheid, humor en stilistische verfijning.

Ook de vorm draagt daaraan bij. Nathan Sid is een korte novelle van slechts 78 pagina’s. Daardoor is er geen ruimte voor overbodige uitweidingen. De herinneringen en voorvallen worden als kleine scènes naast elkaar geplaatst, waardoor geleidelijk een beeld ontstaat van Nathan en zijn eigenaardige familie. De foto’s uit het familiealbum, die in deze uitgave door van Dis worden toegelicht, versterken bovendien het persoonlijke karakter van het boek.

Opvallend is dat van Dis zijn jeugd niet uitsluitend vanuit slachtofferschap beschrijft. Nathan wordt streng behandeld en vaak geplaagd, maar hij kijkt ook met nieuwsgierigheid en humor naar de volwassenen om hem heen. Daardoor worden zelfs de merkwaardigste familieleden meer dan karikaturen. Achter hun gedrag zitten hun eigen angsten, overtuigingen en herinneringen.

In die zin is Nathan Sid ook een boek over de manier waarop kinderen volwassenen proberen te begrijpen. Nathan heeft nog niet de taal om alles wat er in zijn gezin gebeurt te verklaren. De volwassen lezer kan dat achteraf wel doen. Precies daar ontstaat een subtiele dubbele laag: wat voor Nathan een normaal onderdeel van zijn jeugd is, krijgt voor de lezer een andere betekenis.

Het debuut van van Dis werd bekroond met het Gouden Ezelsoor, de prijs voor het bestverkochte literaire debuut. De novelle bleek bovendien de voorbode van thema’s die later een belangrijke plaats in zijn werk zouden krijgen, zoals de Indische familiegeschiedenis, oorlog, herinnering en de moeizame verhouding tussen ouders en kinderen.