Nemesis

In de zomer van 1944 wordt Newark getroffen door een polio-epidemie. Terwijl de Tweede Wereldoorlog elders voortwoedt, ontstaat in de stad een andere vorm van angst: ouders vrezen dat hun kinderen besmet zullen raken door een ziekte die verlamming en de dood kan veroorzaken. In Nemesis gebruikt Philip Roth de epidemie als uitgangspunt voor een indringende roman over verantwoordelijkheid, schuld en de macht van het toeval.

De hoofdpersoon is Bucky Cantor, drieëntwintig jaar oud en leider van een speelplaats waar hij zich volledig inzet voor de kinderen uit de buurt. Hij is lichamelijk sterk, plichtsgetrouw en trots op zijn verantwoordelijkheid. Zijn grote teleurstelling is dat hij vanwege zijn slechte gezichtsvermogen niet in militaire dienst kan. Wanneer polio uitbreekt en steeds meer kinderen ziek worden, ziet hij het als zijn taak om hen te beschermen.

Maar Cantor ontdekt al snel dat goede bedoelingen geen bescherming bieden tegen een ongrijpbare ziekte. De epidemie maakt hem onzeker en steeds angstiger. Hij vraagt zich af of hij niet verantwoordelijk is voor de kinderen die ziek worden en zoekt naar een verklaring voor het onrecht dat zich om hem heen voltrekt.

Roth is vooral geïnteresseerd in die behoefte aan een oorzaak. Mensen willen geloven dat gebeurtenissen een reden hebben en dat verstandig of moreel gedrag hen tegen rampspoed kan beschermen. Cantor heeft een sterk gevoel voor plicht en rechtvaardigheid. Wanneer de werkelijkheid daar niet aan beantwoordt, kan hij daar nauwelijks mee omgaan.

Een belangrijke verandering komt wanneer Cantor Newark verlaat en naar Indian Hill gaat, een zomerkamp in de Poconos waar zijn vriendin Marcia werkt. Daar lijkt de epidemie ver weg. De schone berglucht en de afgelegen omgeving bieden de illusie van veiligheid. Maar Roth maakt duidelijk dat je het noodlot niet eenvoudig kunt ontlopen door ergens anders heen te gaan.

Juist die tegenstelling tussen Newark en Indian Hill geeft de roman een sterke structuur. Aan de ene kant staat de hete, benauwde stad waar de angst voor besmetting voortdurend aanwezig is. Aan de andere kant ligt het zomerkamp, dat bijna als een beschermde wereld aanvoelt. Het contrast maakt de dreiging des te groter: veiligheid blijkt uiteindelijk vooral een kwestie van perspectief.

Cantor is een interessant personage omdat zijn tragedie niet alleen wordt veroorzaakt door wat hem overkomt, maar ook door de manier waarop hij ermee omgaat. Hij wil verantwoordelijkheid nemen voor dingen waar een mens geen controle over heeft. Zijn geweten maakt hem daardoor kwetsbaar. Waar anderen zich misschien neerleggen bij het feit dat ziekte en dood soms willekeurig toeslaan, zoekt Cantor naar zijn eigen aandeel in de tragedie.

Daarmee wordt Nemesis uiteindelijk een roman over schuld. Cantor vraagt zich af of hij anders had moeten handelen, of hij anderen heeft kunnen beschermen en of zijn keuzes gevolgen hebben gehad die hij had kunnen voorkomen. Roth laat zien hoe gemakkelijk verantwoordelijkheid kan omslaan in schuldgevoel wanneer iemand geen vrede kan hebben met het toeval.

Ook de titel is betekenisvol. Nemesis is in de Griekse mythologie de godin van de vergelding en de gerechtigheid. Voor Cantor lijkt de epidemie soms bijna een vorm van straf waarvoor hij een verklaring moet vinden. Maar Roth biedt geen eenvoudig antwoord op de vraag waarvoor iemand gestraft zou worden. Het noodlot hoeft geen morele reden te hebben.

Dat maakt de roman bijzonder aangrijpend. Roth schrijft niet alleen over een historische polio-epidemie, maar over een angst die veel algemener is: de angst dat je geliefden iets overkomt waartegen je niets kunt doen. Ouders kunnen hun kinderen beschermen, maar nooit volledig. Een zorgzame man kan alles doen wat hij juist acht en toch geconfronteerd worden met een ramp.

De stijl is soberder dan in sommige van Roths bekendere romans. Dat werkt goed voor het verhaal. Roth heeft geen behoefte aan grote uitweidingen over de Amerikaanse samenleving. Hij concentreert zich op Cantor en op de steeds kleinere wereld waarin de epidemie zijn greep krijgt.

Ook de historische achtergrond blijft functioneel. Het is 1944, maar de oorlog staat niet centraal. Cantor voelt zich juist buitengesloten omdat zijn slechte ogen hem ervan weerhouden samen met zijn leeftijdgenoten te gaan vechten. De epidemie wordt daardoor een tweede strijdtoneel, waarin hij wel degelijk denkt iets te kunnen betekenen.

Een van de sterkste aspecten van het boek is de manier waarop Roth laat zien dat een mens zichzelf gevangen kan zetten in zijn eigen morele overtuigingen. Cantor wil een goed mens zijn en verantwoordelijkheid nemen. Maar juist zijn behoefte om voor alles een verantwoordelijkheid te dragen, maakt het voor hem onmogelijk om het bestaan van toeval en machteloosheid te accepteren.

Nemesis is daarmee een kleine, zeer geconcentreerde roman binnen het oeuvre van Philip Roth. Er is weinig van de exuberantie van Portnoy’s klacht of de brede historische reconstructie van Amerikaanse pastorale. In plaats daarvan kiest Roth voor een eenvoudig uitgangspunt en werkt hij één vraag steeds verder uit: hoe moet een mens leven wanneer hij weet dat hij niet alles kan beschermen wat hem dierbaar is?

Het antwoord is niet geruststellend. Goede bedoelingen zijn geen garantie, voorzichtigheid voorkomt niet alles en het noodlot maakt geen onderscheid tussen schuldigen en onschuldigen. Precies daarin schuilt de kracht van Nemesis. Roth laat zien hoe moeilijk het voor mensen is om te aanvaarden dat sommige gebeurtenissen geen verklaring hebben.