Nirwana

Nirwana van Tommy Wieringa is een roman over familiegeschiedenis, macht en de vraag hoe het verleden doorwerkt in het heden. De kern wordt gevormd door Hugo Adema, een gevierd kunstenaar die na het einde van zijn relatie terugkeert naar het landgoed van zijn grootouders. Daar verdiept hij zich in het leven van zijn honderdjarige grootvader Willem, een man met een besmet oorlogsverleden die eerst aan Duitse zijde aan het Oostfront vocht en zich later bij het verzet aansloot. Wanneer oude dagboeken boven water komen, wordt het familieverhaal opnieuw geopend.

Wieringa maakt van die familiegeschiedenis geen eenvoudig verhaal over goed en fout. Juist de vraag waarom mensen van kamp veranderen en hoe zij hun eigen verleden achteraf rechtvaardigen, vormt een belangrijk motief. Willem Adema is tegelijk dader, opportunist en mogelijk verzetsman, terwijl zijn nakomelingen proberen te bepalen welk verhaal over hem overeind kan blijven. De roman laat daarmee zien hoe geschiedenis niet alleen uit feiten bestaat, maar ook uit de verhalen die families en samenlevingen over die feiten vertellen.

Daarbij trekt Wieringa de geschiedenis door naar het heden. De familie Adema heeft haar rijkdom mede opgebouwd rond olie, offshore en de exploitatie van natuurlijke hulpbronnen. Het oorlogsgeweld van de grootvader krijgt zo een moderne tegenhanger in de manier waarop zijn nakomelingen de wereld blijven veroveren en gebruiken. De tegenstelling tussen wat Wieringa de ‘taal van het vuur’ noemt en de aandacht voor kunst, zorg en mededogen geeft de roman zijn bredere morele kader.

De ambitie van Nirwana is tegelijk zijn kracht en zijn zwakte. Wieringa wil een familie-epos, oorlogsroman, kunstenaarsroman en maatschappelijk commentaar tegelijk schrijven. Dat levert veel ideeën en interessante verbindingen op, maar het maakt Hugo als personage volgens een kritische lezing ook wat flets: de roman lijkt soms meer geïnteresseerd in de grote vragen die hij wil behandelen dan in de man die ze allemaal moet dragen. Ook de symboliek wordt geregeld zo nadrukkelijk uitgelegd dat de lezer weinig ruimte overhoudt om zelf verbanden te leggen.

Toch overtuigt Nirwana vooral door de manier waarop Wieringa persoonlijke geschiedenis aan grotere historische en maatschappelijke ontwikkelingen koppelt. De familie Adema wordt een spiegel van een eeuw waarin oorlog, economische expansie en de uitputting van de aarde met elkaar verbonden raken. Het resultaat is een ambitieuze en rijke roman die soms te veel wil zeggen, maar juist door die omvang een breed en ongemakkelijk beeld geeft van de erfenis die mensen van hun voorgangers meekrijgen.