Odyssee

Weinig verhalen hebben zo’n blijvende invloed gehad op de wereldliteratuur als de Odyssee. De zwerftocht van Odysseus is veel meer dan een avonturenverhaal uit de Griekse oudheid. Het epos vormt het archetype van de reisroman, inspireerde ontelbare schrijvers en kunstenaars en stelt vragen die nog altijd herkenbaar zijn: wat betekent thuiskomen, hoe blijf je trouw aan jezelf en welke prijs betaal je voor wijsheid en ervaring? Met de heruitgave van de klassieke vertaling van M.A. Schwartz krijgt een van de bekendste Nederlandse vertalingen opnieuw een plaats in de boekhandel.

Na de val van Troje verlangt Odysseus naar zijn eiland Ithaka, waar zijn vrouw Penelope en zijn zoon Telemachos al tien jaar op hem wachten. De terugreis blijkt echter een beproeving die nog eens tien jaar duurt. Onderweg ontmoet hij de Cycloop Polyphemos, weerstaat hij de verleiding van de Sirenen, verblijft hij bij de tovenares Circe en de nimf Kalypso en trotseert hij de grillen van de goden, die zich voortdurend met zijn lot bemoeien. Achter deze beroemde episodes ontvouwt zich een verhaal over volharding, verantwoordelijkheid en de menselijke behoefte om ergens thuis te horen.

Wat de Odyssee tot een uitzonderlijk werk maakt, is de veelzijdigheid van haar hoofdpersoon. Odysseus is geen onoverwinnelijke held die elk obstakel met brute kracht overwint. Zijn grootste wapen is zijn verstand. Hij liegt wanneer dat nodig is, bedenkt listige oplossingen en weet zich steeds opnieuw aan veranderende omstandigheden aan te passen. Tegelijkertijd is hij kwetsbaar, soms hoogmoedig en niet vrij van fouten. Juist die menselijke eigenschappen zorgen ervoor dat hij ook vandaag nog overtuigt als personage.

De vertaling van M.A. Schwartz verscheen oorspronkelijk in 1951 en groeide uit tot een klassieker binnen het Nederlandse taalgebied. Schwartz koos niet voor een letterlijke weergave van de Griekse hexameters, maar voor verzorgd en helder Nederlands proza. Daardoor bleef de rijkdom van Homerus behouden zonder dat de tekst ontoegankelijk werd voor moderne lezers. Zijn vertaling leest nog steeds opmerkelijk natuurlijk en heeft generaties kennis laten maken met een van de pijlers van de westerse literatuur.

Sindsdien zijn verschillende nieuwe vertalingen verschenen, vaak dichter bij de oorspronkelijke versvorm of in moderner Nederlands. Toch heeft de versie van Schwartz haar eigen waarde behouden. Ze legt de nadruk op het verhaal zelf en leest met een vanzelfsprekende rust die uitstekend past bij het epische karakter van Homerus. Voor veel lezers blijft dit de vertaling waarmee zij voor het eerst kennismaakten met Odysseus.

Dat deze vertaling opnieuw beschikbaar is, mag dan ook worden toegejuicht. Niet alleen vanwege haar literaire kwaliteit, maar ook omdat zij deel uitmaakt van de Nederlandse vertaalgeschiedenis. Sommige vertalingen worden zelf klassiekers, en die van Schwartz behoort zonder twijfel tot die categorie. De nieuwe uitgave maakt haar opnieuw toegankelijk voor lezers die Homerus willen ontdekken of opnieuw willen beleven.

De kracht van de Odyssee schuilt uiteindelijk niet in de monsters, de goden of de spectaculaire avonturen. Het hart van het epos wordt gevormd door een man die, ondanks alle verleidingen en tegenslagen, blijft verlangen naar zijn thuis. Dat universele verlangen geeft het verhaal een tijdloze betekenis en verklaart waarom het na bijna drie millennia nog steeds niets van zijn aantrekkingskracht heeft verloren.