Onsterfelijkheid

In Onsterfelijkheid laat Milan Kundera zien hoe merkwaardig de menselijke behoefte aan herinnering is. We willen niet alleen leven; we willen ook dat ons leven betekenis krijgt en dat anderen zich ons blijven herinneren. Maar wat gebeurt er wanneer die behoefte aan erkenning groter wordt dan het verlangen om eenvoudigweg te leven?

De roman begint met een ogenschijnlijk onbeduidend moment. De verteller ziet in een zwembad een oudere vrouw een gebaar maken naar haar zweminstructeur. Dat kleine gebaar inspireert hem tot het bedenken van Agnes, een romanpersonage dat vervolgens een eigen leven lijkt te gaan leiden. Daarmee maakt Kundera meteen duidelijk dat Onsterfelijkheid niet alleen een verhaal over personages is, maar ook een roman over het maken van verhalen zelf.

Agnes is getrouwd met Paul en heeft een jongere zus, Laura. De twee zussen verschillen sterk van elkaar. Agnes is terughoudend en verlangt vooral naar een vorm van innerlijke onafhankelijkheid. Laura zoekt juist voortdurend bevestiging, aandacht en erkenning. Hun onderlinge verhouding wordt daardoor een subtiele strijd om liefde, identiteit en de plaats die ieder van hen in het leven van anderen inneemt.

Kundera gebruikt die familieverhouding om een groter idee uit te werken. Agnes verlangt naar wat hij de kleine onsterfelijkheid zou kunnen noemen: voortleven in de herinnering van de mensen die werkelijk van je hebben gehouden. Daartegenover staat de grote onsterfelijkheid: beroemd worden en na je dood door een veel groter publiek herinnerd blijven worden.

Die tweede vorm wordt zichtbaar in de passages over Johann Wolfgang von Goethe. Kundera brengt de beroemde dichter in verband met Bettina von Arnim, die een bijzondere belangstelling voor Goethe ontwikkelde en een grote rol speelde in de manier waarop zijn herinnering later werd vormgegeven. Goethe wordt daardoor niet alleen een historische figuur, maar een voorbeeld van iemand wiens leven na zijn dood verdergaat in de verhalen die anderen over hem vertellen.

Kundera speelt daarbij voortdurend met het verschil tussen de werkelijke persoon en het beeld dat van die persoon wordt gemaakt. Wie beroemd is, verliest uiteindelijk een deel van de controle over zijn eigen identiteit. Anderen gaan bepalen wie hij was. Een mens kan dus onsterfelijk worden en tegelijkertijd steeds verder verwijderd raken van de persoon die hij werkelijk was.

Dat idee past bij een van Kundera’s belangrijkste thema’s: de tegenstelling tussen leven en herinnering. Wij ervaren ons eigen leven van binnenuit, maar anderen kennen ons slechts via wat ze van ons zien, onthouden en vertellen. Zelfs mensen die dicht bij ons staan, kennen maar een gedeelte van ons bestaan.

De roman is daardoor sterk met literatuur zelf verbonden. De verteller verschijnt nadrukkelijk in het verhaal en bespreekt zijn eigen personages. Hij kijkt naar Agnes, Laura en Paul alsof hij hen heeft bedacht, maar tegelijkertijd lijken zij zich aan zijn controle te onttrekken. De grens tussen schrijver, verteller en personage wordt bewust vaag.

Dat maakt Onsterfelijkheid tot een uitgesproken metafictionele roman. Kundera vertelt niet alleen een verhaal; hij laat de lezer voortdurend nadenken over de manier waarop verhalen worden gemaakt. Hij laat zien dat een schrijver personages kan verzinnen, maar vervolgens ook afhankelijk wordt van de betekenis die hij zelf aan die personages geeft.

Ook Ernest Hemingway verschijnt in het boek, waardoor historische figuren en fictieve personages in dezelfde literaire ruimte terechtkomen. De scheiding tussen werkelijkheid en fictie wordt daarmee steeds minder duidelijk. Kundera gebruikt die constructie niet alleen als spelletje, maar om te laten zien hoe geschiedenis en literatuur allebei bestaan uit herinneringen, interpretaties en verhalen.

Een van de sterkste aspecten van de roman is precies die vermenging van verschillende niveaus. Het verhaal van Agnes en Laura staat naast de historische episodes rond Goethe en Bettina. Daarboven staat Kundera zelf als schrijver die commentaar geeft op wat hij aan het doen is. De roman wordt daardoor voortdurend groter dan zijn eigen plot.

De personages zijn ondertussen heel menselijk in hun behoefte om gezien te worden. Laura wil bevestiging en probeert haar plaats tegenover Agnes te bepalen. Agnes probeert zich juist aan die voortdurende behoefte aan erkenning te onttrekken. Paul beweegt tussen beide vrouwen en heeft zijn eigen ideeën over liefde, verlangen en herinnering.

Kundera is daarbij opnieuw ironisch. Hij behandelt zijn personages niet uitsluitend met ernst, maar laat ook zien hoe merkwaardig menselijke ijdelheid kan zijn. Mensen willen graag uniek zijn, maar zijn tegelijk afhankelijk van de blik van anderen. We willen herinnerd worden, maar hebben nauwelijks controle over wat anderen zich uiteindelijk van ons herinneren.

De titel krijgt daardoor een bijna paradoxale betekenis. Onsterfelijkheid klinkt als iets groots en begeerlijks, maar Kundera laat zien dat het ook iets beklemmends kan hebben. Wie door anderen wordt herinnerd, bestaat voort in hun interpretaties. Onsterfelijkheid betekent dan niet dat je werkelijk blijft bestaan, maar dat een beeld van jou blijft circuleren.

De roman is bovendien niet rechtlijnig opgebouwd. Kundera verdeelt het boek in zeven delen en laat verschillende verhaallijnen voortdurend in elkaar grijpen. Hij springt tussen heden en verleden en tussen fictieve en historische figuren. Daardoor moet de lezer bereid zijn zich niet uitsluitend door de plot te laten leiden.

Dat maakt Onsterfelijkheid minder toegankelijk dan bijvoorbeeld De grap. Wie een traditioneel verhaal over Agnes en haar familie verwacht, krijgt iets veel complexers. Kundera wil de lezer voortdurend uit het verhaal halen om vervolgens naar het verhaal zelf te laten kijken.

Juist daarin ligt echter de literaire kracht van het boek. Onsterfelijkheid gaat uiteindelijk niet alleen over de vraag hoe we herinnerd willen worden, maar ook over de vraag hoeveel van onszelf ooit werkelijk door anderen kan worden gekend.