Onwetendheid

In Onwetendheid onderzoekt Milan Kundera wat er gebeurt wanneer iemand na jaren van ballingschap terugkeert naar het land dat ooit zijn thuis was. Het lijkt een verhaal over thuiskomen, maar Kundera maakt al snel duidelijk dat terugkeer niet hetzelfde is als thuiskomen. Wie jarenlang is weggeweest, heeft niet alleen een ander leven opgebouwd, maar is zelf ook veranderd.

Irena woont al jaren in Frankrijk nadat ze Tsjechoslowakije na de communistische machtsovername heeft verlaten. Na de val van het communisme keert ze terug naar Praag. Ze verwacht dat haar terugkeer iets zal betekenen: voor haarzelf, maar ook voor de mensen die ze achterliet. De werkelijkheid blijkt veel minder romantisch. Haar vroegere omgeving heeft haar nauwelijks nodig en haar vrienden herinneren zich haar verleden anders dan zijzelf.

Daarmee raakt Kundera aan een pijnlijk aspect van emigratie. Voor degene die vertrekt, blijft het vaderland vaak bestaan als een innerlijk landschap. Het land waarnaar men terugkeert bestaat echter niet meer zoals men het zich herinnert. De stad is veranderd, de mensen zijn veranderd en vooral: de persoon die terugkeert is zelf veranderd.

Irena ontmoet tijdens haar terugkeer Josef, een man die eveneens uit Tsjechië is geëmigreerd en na de val van het communisme terugkeert. Hun ontmoeting brengt herinneringen naar boven, maar ook onzekerheid. Beiden hebben een verleden dat ze zich op hun eigen manier herinneren. Hun herinneringen sluiten niet noodzakelijk op elkaar aan.

Dat gegeven is kenmerkend voor Kundera. Het verleden is bij hem nooit een vaststaand archief. Mensen herinneren zich vooral wat in hun huidige leven betekenis heeft. Daardoor kunnen twee mensen dezelfde gebeurtenis heel verschillend beleven en zich er jaren later nauwelijks hetzelfde van herinneren.

De titel Onwetendheid krijgt hierdoor een dubbele betekenis. De personages zijn niet alleen onwetend over bepaalde feiten uit elkaars verleden. Ze zijn ook onwetend over de manier waarop anderen hen herinneren. Irena heeft jarenlang gedacht dat haar terugkeer voor haar oude vrienden belangrijk zou zijn, maar ontdekt dat zij veel minder belangstelling voor haar leven hebben dan zij had gehoopt.

Kundera verbindt dit met het begrip nostalgie. Nostalgie is volgens hem niet simpelweg heimwee naar een plaats. Het is het verlangen naar een tijd die niet kan worden teruggebracht. Wie terugkeert naar zijn geboorteland, ontdekt daarom vaak dat hij niet kan terugkeren naar zijn vroegere leven. De plaats bestaat nog, maar de tijd waarin die plaats betekenis had, is verdwenen.

Dat maakt Onwetendheid tot een bijzonder scherpe roman over emigratie. Kundera romantiseert het vaderland niet. Evenmin presenteert hij emigratie als een eenvoudige bevrijding. Irena bevindt zich tussen twee werelden. Frankrijk is haar huidige thuis geworden, terwijl Tsjechië haar verleden blijft vertegenwoordigen.

De politieke geschiedenis vormt daarbij de achtergrond. Na de val van het communisme ontstaat de mogelijkheid om terug te keren, maar politieke vrijheid betekent niet dat persoonlijke relaties automatisch worden hersteld. De geschiedenis kan veranderen, maar verloren jaren kunnen niet worden teruggegeven.

Kundera stelt daarmee een ongemakkelijke vraag: wat verwacht iemand eigenlijk van een terugkeer? Wil de balling werkelijk naar zijn land terug, of vooral naar het beeld van dat land dat in zijn herinnering is blijven bestaan?

De roman is bovendien opvallend compact. Waar Kundera in De ondraaglijke lichtheid van het bestaan een omvangrijke filosofische constructie bouwt, is Onwetendheid veel geconcentreerder. Hij wisselt scènes uit het heden af met herinneringen en beschouwingen, waardoor langzaam een beeld ontstaat van twee mensen die proberen te begrijpen wat hun verleden nog voor hen betekent.

Zijn bekende ironie is daarbij aanwezig, maar de toon is melancholischer dan in sommige van zijn eerdere romans. Kundera heeft weinig belangstelling voor grote dramatische confrontaties. De teleurstelling zit juist in kleine momenten: iemand die zich iets niet herinnert, een vroegere vriend die weinig belangstelling toont, een verwachting die niet wordt waargemaakt.

Ook liefde speelt een belangrijke rol. Irena en Josef zijn niet zomaar twee emigranten die elkaar toevallig ontmoeten. Hun verhouding laat zien hoe ingewikkeld het is om iemand opnieuw te leren kennen wanneer beiden een leven achter zich hebben dat de ander niet heeft meegemaakt.

Daarmee wordt het boek ook een roman over identiteit. Wie zijn we wanneer niemand uit onze omgeving zich nog herinnert wie we vroeger waren? En hoeveel van onze identiteit bestaat uit de herinneringen die anderen aan ons hebben?

De kracht van Kundera ligt hier in zijn vermogen om een concreet verhaal open te breken naar een algemenere menselijke ervaring. Irena’s terugkeer naar Praag gaat over Tsjechië, maar tegelijk over iedereen die ooit heeft geprobeerd terug te keren naar een plaats, een relatie of een periode uit het verleden.