Oorlog en terpentijn

Oorlog en terpentijn is een van de meest indrukwekkende Nederlandstalige romans van de eenentwintigste eeuw, niet alleen vanwege het historische onderwerp, maar vooral door de manier waarop Stefan Hertmans persoonlijke herinnering, familiegeschiedenis en literaire verbeelding met elkaar verweeft. Het boek overstijgt moeiteloos de klassieke oorlogsroman. Wat begint als een zoektocht naar het leven van een grootvader groeit uit tot een diepgaande meditatie over geweld, kunst, herinnering en menselijke waardigheid.

Het uitgangspunt is tegelijk eenvoudig en geladen: vlak voor zijn dood laat Hertmans’ grootvader enkele volgeschreven cahiers na. Jaren later opent de schrijver ze alsnog en ontdekt daarin een leven dat getekend werd door armoede, oorlog en verlies. Dat autobiografische vertrekpunt geeft de roman een bijzondere intimiteit. Hertmans schrijft niet over een abstract historisch personage, maar over iemand die tegelijk nabij en ongrijpbaar blijft: een grootvader die pas na zijn dood werkelijk zichtbaar wordt.

Centraal staat Urbain Martien, een man die droomde van een kunstenaarsleven maar terechtkwam in de gruwel van de Eerste Wereldoorlog. Hertmans beschrijft diens jeugd in het arme Gent van het einde van de negentiende eeuw met een bijna tastbare precisie. De wereld van ambachtslieden, kerken, vochtige arbeidershuizen en sociale vernedering krijgt een fysieke aanwezigheid die veel historische romans missen. Tegelijk voelt niets museaal aan. Het verleden leeft hier niet als decor, maar als ervaring.

De passages over de oorlog behoren tot het sterkste wat in de recente Vlaamse literatuur over de Eerste Wereldoorlog geschreven is. Hertmans vermijdt heldendom en patriottische mythologie. De oorlog verschijnt als een mechanische vernietigingsmachine die lichamen én bewustzijn aantast. De beschrijvingen van modder, verminking, angst en uitputting zijn vaak rauw, maar nooit gratuit. Juist de beheersing van de stijl maakt de gruwel zo intens voelbaar.

Wat Oorlog en terpentijn onderscheidt van veel andere oorlogsboeken, is de nadruk op wat na de oorlog gebeurt. Hertmans toont hoe trauma zich vastzet in stilte, routines en herinneringen. Urbain overleeft de oorlog fysiek, maar blijft er innerlijk door bepaald. Zijn toevlucht tot schilderkunst krijgt daardoor een diepe betekenis. Kunst wordt geen luxe of esthetisch spel, maar een poging om pijn om te zetten in vorm en stilte draaglijk te maken.

De titel van de roman vat die spanning perfect samen. “Oorlog” staat voor vernietiging, geweld en historische catastrofe; “terpentijn” voor schilderkunst, ambacht en de poging schoonheid te bewaren tegenover de barbarij. Hertmans suggereert nergens dat kunst het trauma kan genezen, maar wel dat ze een manier biedt om ermee te leven zonder volledig te verstarren.

Stilistisch behoort het boek tot Hertmans’ meest beheerste werk. Zijn proza is rijk en zintuiglijk, maar zelden overdadig. Vooral de manier waarop hij herinnering beschrijft, is indrukwekkend. Het verleden verschijnt niet als een lineair verhaal, maar als iets fragmentarisch dat voortdurend doorwerkt in het heden. Hertmans schrijft met grote aandacht voor geur, licht, textuur en lichamelijke ervaring, waardoor de roman een bijna schilderachtige intensiteit krijgt.

Opvallend is ook hoe moreel genuanceerd het boek blijft. Hertmans idealiseert zijn grootvader niet. Urbain blijft een complexe figuur: gevoelig, gesloten, beschadigd en soms moeilijk bereikbaar. Juist daardoor krijgt hij menselijke diepte. De roman weigert van hem een monumentale held te maken. Dat maakt zijn waardigheid des te overtuigender.

Onder de familiegeschiedenis schuilt bovendien een bredere reflectie over Europa en de twintigste eeuw. Oorlog en terpentijn toont hoe grote historische gebeurtenissen binnendringen in gewone levens en generaties lang blijven doorwerken. Het boek gaat niet alleen over één man of één oorlog, maar over de vraag hoe mensen proberen menselijk te blijven binnen systemen van massaal geweld.

Dat de roman internationaal zo’n groot succes kende, is begrijpelijk. Hoewel diep geworteld in Vlaamse geschiedenis, raakt het boek iets universeels: de spanning tussen herinnering en zwijgen, tussen vernietiging en schoonheid, tussen het geweld van de geschiedenis en de kwetsbaarheid van individuele levens.

Binnen het oeuvre van Stefan Hertmans neemt Oorlog en terpentijn een centrale plaats in omdat hier zijn grootste kwaliteiten samenkomen: intellectuele diepgang, stilistische verfijning en emotionele intensiteit. Het is een roman die tegelijk persoonlijk en historisch, filosofisch en tastbaar blijft.

Meer dan een oorlogsroman is Oorlog en terpentijn uiteindelijk een boek over menselijke volharding. Niet heroïsch of triomfantelijk, maar stil en koppig. Zoals een schilder die ondanks alles verf blijft mengen terwijl de wereld rondom hem uiteengevallen is.