Operatie Gladio

Wat als achter enkele van de meest raadselachtige gebeurtenissen uit de Belgische geschiedenis een geheim netwerk schuilging? Die vraag vormt het vertrekpunt van Operatie Gladio van Paul Ponsaers. De auteur, criminoloog en voormalig journalist, verdiept zich in het Belgische en Europese stay-behindnetwerk dat tijdens de Koude Oorlog in het geheim werd uitgebouwd.

Het bestaan van Gladio kwam in 1990 aan het licht. De netwerken waren opgezet met het oog op een mogelijke Sovjetinvasie: in geval van een bezetting moesten geheime structuren kunnen worden ingezet voor verzet en inlichtingenwerk. Dat een dergelijk netwerk ook in België bestond, kwam voor veel politici als een verrassing. Ponsaers vertrekt vanuit die vaststaande geschiedenis en onderzoekt vervolgens wat er in België met Gladio gebeurde.

Daarmee komt het boek terecht op een terrein waar geschiedenis, politiek en misdaadonderzoek elkaar raken. Ponsaers kijkt onder meer naar een vermeende rol van het netwerk bij een mislukte staatsgreep in 1973 en naar de vraag of er verbanden waren met de gewelddadige aanslagen van de Bende van Nijvel. Die laatste vraag is bijzonder gevoelig: dat Gladio bestond, is gedocumenteerd; dat het netwerk verantwoordelijk was voor de Bende van Nijvel is daarmee echter niet bewezen.

Dat maakt de keuze van Ponsaers interessant. Hij is niet alleen journalist, maar ook criminoloog en emeritus hoogleraar. Zijn eerdere werk over terrorisme, extreemrechts geweld en de Bende van Nijvel sluit rechtstreeks aan bij het onderwerp. Hij beschikt daardoor over een achtergrond waarin zowel historische reconstructie als criminaliteitsanalyse samenkomen.

De titel Operatie Gladio klinkt bijna als die van een thriller, maar het onderwerp is in werkelijkheid een stuk ingewikkelder. Het gaat niet alleen over geheime agenten en verborgen wapendepots, maar ook over de politieke cultuur van de Koude Oorlog, de angst voor het communisme en de vraag hoe ver democratische staten bereid waren te gaan om zich tegen een mogelijke vijand te beschermen.

Voor België is dat een bijzonder interessant hoofdstuk. Het bestaan van geheime structuren binnen een democratische staat roept immers vragen op over parlementaire controle en verantwoordelijkheid. Wie wist ervan? Wie gaf toestemming? Welke instanties hielden toezicht? En wat gebeurde er wanneer dergelijke netwerken zich aan het zicht van de gewone democratische instellingen onttrokken?

De grote uitdaging voor Ponsaers ligt daarbij in het scheiden van historische feiten en veronderstellingen. Rond Gladio zijn in de loop der jaren veel theorieën ontstaan. De koppeling met de Bende van Nijvel is daar een van de meest hardnekkige voorbeelden van. Een overtuigende reconstructie moet daarom niet alleen nieuwe verbanden aanwijzen, maar ook duidelijk maken wanneer het beschikbare bewijsmateriaal onvoldoende is om een verband vast te stellen.

Operatie Gladio is daarmee vooral een onderzoek naar een vergeten onderdeel van de Belgische Koude Oorlog. Het boek kan interessant zijn voor wie de geschiedenis van de Bende van Nijvel kent, maar ook voor lezers die willen begrijpen hoe de geheime veiligheidsstructuren van West-Europa functioneerden en waarom hun bestaan pas decennia later publiek bekend werd.