Overschot

Een dreigtelefoontje, een stiefzoon die steeds verder in de problemen raakt en een verkeersongeval waarbij een jong meisje wordt aangereden: in Overschot stapelt René Appel de problemen voor zijn hoofdpersoon Arend Meulenhoek langzaam op. Wat begint als een familiekwestie, groeit uit tot een situatie waarin hij steeds minder controle heeft over zijn eigen leven.

Arend is makelaar, getrouwd met Maud en stiefvader van Ferry. Met Ferry heeft hij al langer problemen. Wanneer een onbekende man belt met de mededeling dat Ferry hem duizenden euro’s schuldig is, probeert Arend aanvankelijk nog de situatie te relativeren. Ferry wuift de schuld weg, maar al snel blijkt dat de dreiging serieus is. De contacten van de jongen met het criminele milieu brengen niet alleen hemzelf, maar het hele gezin in gevaar.

Alsof dat nog niet genoeg is, raakt Arend betrokken bij een ernstig verkeersongeluk. Een tienermeisje komt daarbij om het leven en vanaf dat moment krijgt zijn leven een tweede bron van spanning. De politie stelt vragen, de vriend van het slachtoffer zoekt toenadering en ondertussen neemt de druk vanuit het criminele circuit toe. Arend bevindt zich steeds nadrukkelijker in een situatie waarin iedere keuze nieuwe problemen lijkt te veroorzaken.

De kracht van Appel ligt vooral in de manier waarop hij die opeenstapeling van problemen psychologisch geloofwaardig probeert te maken. Arend is geen klassieke thrillerheld die doelgericht achter de waarheid aangaat. Hij is een gewone man die vooral probeert zijn gezin en zijn eigen bestaan overeind te houden. Juist daardoor voelt de dreiging dichtbij. Hij hoeft geen crimineel te zijn om toch langzaam in een wereld terecht te komen waarin hij de regels niet meer kent.

Ook de relatie tussen Arend en Ferry is interessant. Ferry is niet alleen de oorzaak van veel van Arends problemen, maar ook een personage dat laat zien hoe moeilijk verantwoordelijkheid binnen een gezin kan worden. Arend wil ingrijpen, maar heeft als stiefvader slechts beperkte invloed. Zijn pogingen om Ferry te helpen of te corrigeren kunnen de situatie net zo goed verergeren.

De titel Overschot krijgt daardoor een bredere lading. Het gaat niet alleen om geld of de problemen die zich rond Ferry opstapelen. Het overschot kan ook worden gelezen als alles wat zich in Arends leven ophoopt: schulden, angst, schuldgevoel, dreiging en verantwoordelijkheid. Op een bepaald moment wordt de hoeveelheid problemen groter dan een mens nog gemakkelijk kan verwerken.

Appel kiest bewust voor een alledaagse omgeving. Arend is geen rechercheur en het verhaal speelt zich niet af in een spectaculaire onderwereld. Juist de combinatie van een gewone makelaar, een gezin en een ontsporende stiefzoon maakt het verhaal herkenbaar. De dreiging komt niet van ver weg, maar dringt het gewone leven binnen.

De auteur besteedt relatief veel aandacht aan Arends werk als makelaar en aan de dagelijkse beslommeringen van zijn bestaan. Dat vertraagt het tempo geregeld. Wie een thriller verwacht waarin voortdurend iets gebeurt, zal sommige passages wellicht te uitvoerig vinden. Tegelijkertijd dienen die alledaagse scènes een duidelijk doel: ze laten zien wat Arend dreigt te verliezen. Hoe gewoner zijn leven aan het begin lijkt, hoe groter het contrast met de chaos die daarna ontstaat.

De spanning in Overschot is dan ook vooral sluimerend. Appel werkt minder met spectaculaire plotwendingen dan met een steeds sterker gevoel dat er iets misgaat en dat Arend de situatie niet meer in de hand heeft. De lezer weet dat de verschillende problemen met elkaar verbonden raken, terwijl de personages zelf steeds proberen de afzonderlijke gebeurtenissen van elkaar los te houden.

Daarin toont Appel opnieuw zijn belangstelling voor de psychologische kant van misdaad. De vraag is niet alleen wat er gaat gebeuren, maar vooral hoe ver iemand bereid is te gaan om zichzelf of zijn gezin te beschermen. Wanneer wordt zwijgen medeplichtigheid? Wanneer verandert hulp in zelfbescherming? En hoeveel verantwoordelijkheid draagt iemand voor de fouten van een ander?

Overschot is Appels vijfentwintigste titel en past duidelijk binnen zijn oeuvre van psychologisch georiënteerde thrillers. Het boek werd in 2021 genomineerd voor de Gouden Strop, wat onderstreept dat het binnen de Nederlandse misdaadliteratuur serieus werd gewaardeerd.

Niet iedere lezer zal de rustige opbouw en de relatief beperkte hoeveelheid spectaculaire actie waarderen. De lezersreacties lopen dan ook uiteen: sommige lezers vinden het verhaal juist meeslepend door de sluimerende spanning en de uitgewerkte personages, terwijl anderen het tempo te laag en het plot te voorspelbaar vinden.