Pallieter

Een man die zich vol overgave in het leven stort, geniet van het landschap, eet en drinkt alsof iedere maaltijd een feest is, verliefd wordt, trouwt, vader wordt en uiteindelijk met zijn gezin de wijde wereld intrekt: veel meer plot heeft Pallieter eigenlijk niet nodig. Toch is het een roman die ruim een eeuw na zijn verschijning nog altijd iets bijzonders heeft. Felix Timmermans schreef met Pallieter geen roman waarin de gebeurtenissen de lezer naar een ontknoping voeren. Hij schreef een boek waarin het leven zelf het onderwerp wordt.

Pallieter woont met zijn zus Charlot in een hoeve in het Netelandschap bij Lier. Daar leeft hij dicht bij de natuur en volgens zijn eigen wetten. Hij is een levensgenieter die zich weinig aantrekt van burgerlijke conventies. Wanneer hij Marieke ontmoet, krijgt zijn bestaan een nieuwe dimensie. Zij wordt zijn Eva en samen bouwen ze een gezin op. Na hun huwelijk wordt een drieling geboren. Uiteindelijk wordt hun idyllische wereld bedreigd door de oprukkende industrie en het grote geld en besluit Pallieter met zijn gezin te vertrekken.

Wie Pallieter uitsluitend als verhaal probeert samen te vatten, doet de roman eigenlijk tekort. Er is nauwelijks sprake van een klassieke plot. Het boek bestaat uit 28 relatief korte hoofdstukken waarin Pallieter en zijn omgeving telkens opnieuw in een andere situatie worden geplaatst. De seizoenen vormen de belangrijkste structuur: lente, zomer, herfst en winter trekken voorbij, terwijl Pallieter het landschap, het weer, de dieren, de feesten en het boerenleven met dezelfde onverzadigbare verwondering tegemoet treedt.

Dat maakt Pallieter eerder een stroom van indrukken dan een traditioneel opgebouwde roman. Timmermans stapelt taferelen, geuren, kleuren, geluiden en anekdotes op elkaar. Een regenbui, een kermis, een rit door het landschap, een maaltijd of het gezang van kerkklokken kan voldoende zijn om Pallieter in vervoering te brengen. De roman wordt daardoor bijna een schilderij dat voortdurend van kleur verandert.

Dat is niet toevallig. Timmermans was behalve schrijver ook schilder en illustrator. Zijn bewondering voor Pieter Bruegel is in Pallieter duidelijk merkbaar. De wereld wordt niet zozeer analytisch beschreven als wel geschilderd. Mensen, dieren, landschappen en feesten worden in krachtige beelden samengebracht. Timmermans vatte die verwantschap tussen zijn twee kunsten zelf treffend samen: zijn schilderijen waren vertellingen en zijn vertellingen schilderijen.

Pallieter zelf is daarbij geen ingewikkeld psychologisch personage. Hij heeft nauwelijks een ontwikkeling in de moderne betekenis van het woord. Hij ís vooral levenslust. Hij belichaamt een manier van bestaan waarin het moment belangrijker is dan bezit, carrière of maatschappelijke status.

Juist daarin schuilt de blijvende betekenis van de roman. Pallieter weigert zich te laten opsluiten in wat van een fatsoenlijk mens wordt verwacht. Hij wil niet leven volgens de regels van de brave burger die vooral bezig is met bezit, aanzien en conventies. Hij wil leven zolang hij leeft.

Dat maakt hem tegelijkertijd aantrekkelijk en irritant. Pallieter is gul, vrijgevig en vol verwondering, maar hij is ook luidruchtig, gulzig en soms ronduit boertig. Timmermans maakt van hem geen voorbeeldig mens. Hij is eerder een kracht die door het landschap raast en zich nauwelijks laat temmen.

De Vlaamse Literaire Canon noemt hem daarom terecht een schelmachtige figuur en plaatst de roman in de traditie van de schelmenroman, met duidelijke echo’s van Tijl Uilenspiegel en Reinaert. Pallieter is geen held omdat hij grote daden verricht, maar omdat hij zich niets aantrekt van een wereld die hem voortdurend wil vertellen hoe hij zou moeten leven.

Daarbij is de natuur veel meer dan decor. Het landschap rond de Nete is de eigenlijke leefwereld van Pallieter. Hij staat er niet tegenover, maar maakt er deel van uit. Regen, zon, sneeuw, vruchtbaarheid en de wisseling van de seizoenen bepalen het ritme van het bestaan.

Dat aspect maakt Pallieter opvallend actueel. De roman wordt tegenwoordig ook gelezen als een vroege ecologische roman. Pallieter neemt het op voor dieren en bomen en verzet zich tegen de aantasting van het landschap door menselijke hebzucht. De Literaire Canon wijst onder meer op zijn zorg voor mishandelde paarden, een vosje dat in een klem zit en oude bomen die dreigen te worden omgehakt.

Het conflict met de industrie aan het einde van de roman krijgt daardoor meer betekenis dan alleen een nostalgisch afscheid van een oude boerenwereld. Pallieter ziet hoe een manier van leven wordt bedreigd door economische belangen. Zijn vertrek is tegelijkertijd een vlucht en een weigering om zich bij die ontwikkeling neer te leggen.

Daarin zit een interessante paradox. Pallieter wordt vaak gezien als een idyllische terugkeer naar het eenvoudige Vlaamse plattelandsleven, maar de roman is niet uitsluitend nostalgisch. Het is ook een aanklacht tegen een samenleving waarin mensen steeds meer afstand nemen van natuur, ritme en directe ervaring.

Tegenover die maatschappelijke ontwikkeling plaatst Timmermans het volle leven. Eten, drinken, liefde, arbeid, seksualiteit, geloof, natuur en feest zijn bij Pallieter geen afzonderlijke domeinen. Ze vormen één geheel. Dat verklaart ook de enorme zintuiglijkheid van het boek. Pallieter denkt niet alleen over het leven na; hij proeft, ruikt, hoort en voelt het.

De religieuze dimensie is daarbij belangrijk. Timmermans schrijft vanuit een katholieke wereld waarin kerkelijke feesten, gebeden en rituelen onderdeel zijn van het dagelijkse bestaan. Maar Pallieters verhouding tot het geloof is niet die van een onderdanige gelovige. Zijn spiritualiteit is sterk verbonden met de natuur en met het wonder van het bestaan zelf.

Ook zijn liefde voor Marieke past in dat wereldbeeld. Zij is geen ingewikkelde femme fatale of psychologisch uitgewerkte geliefde. Ze is eerder Pallieters levensgezellin, zijn Eva. Hun huwelijk en de geboorte van hun kinderen bevestigen de vruchtbaarheid die door de hele roman heen aanwezig is.

De taal is uiteraard een belangrijk onderdeel van de ervaring. Timmermans schrijft in een sterk gekleurd Vlaams, vol dialectwoorden, volkse uitdrukkingen en klankrijke formuleringen. Voor een hedendaagse lezer kan dat aanvankelijk een drempel vormen. Toch went het taalgebruik snel wanneer men zich aan het ritme ervan overgeeft.

Sterker nog: een deel van de charme van Pallieter zit juist in die taal. Een volledig gestandaardiseerde Nederlandse versie zou de roman veel van zijn karakter ontnemen. Timmermans wil niet alleen vertellen wat Pallieter ziet; hij wil de lezer laten horen hoe die wereld klinkt.

Dat verklaart ook waarom de roman internationaal zo succesvol werd. Pallieter werd in tientallen talen vertaald en er werden wereldwijd naar schatting een miljoen exemplaren verkocht. Daarmee groeide de roman uit tot een van de belangrijkste Vlaamse literaire exportproducten van de twintigste eeuw.

Bij verschijning in 1916 kreeg het boek bovendien een bijzondere betekenis. België verkeerde midden in de Eerste Wereldoorlog en het land werd bezet. Tegen die achtergrond bood Timmermans een wereld waarin zon, natuur, eten, liefde en levenslust centraal stonden. Pallieter kon daardoor worden ervaren als een tegenbeeld van de ellende en beklemming van de oorlog.

Dat betekent niet dat het boek louter vrolijk is. Juist omdat Pallieter zo intens van het leven houdt, is de dreiging van verlies voortdurend aanwezig. Alles wat hij bewondert, is vergankelijk. De seizoenen keren terug, maar mensen worden ouder, landschappen veranderen en uiteindelijk moet ook Pallieter zijn geliefde omgeving verlaten.

Het slot is daarom veelzeggend. Pallieter trekt met zijn gezin in een huifkar de wijde wereld in. De schrijver doet vervolgens alsof hij niet weet waar Pallieter terecht is gekomen. Maar dat doet er eigenlijk niet toe. Zolang er lente komt met bloemen, zomer met koren, herfst met vruchten en winter met inkeer, blijft er volgens Timmermans voldoende reden om te blijven leven.

Die gedachte vormt misschien wel de kern van de roman. Pallieter is uiteindelijk geen personage. Hij is een levenshouding. Hij staat voor het vermogen om verwonderd te blijven, om het goede van het bestaan niet voortdurend uit te stellen en om niet alles te laten bepalen door bezit, haast en maatschappelijk fatsoen.

Dat maakt Pallieter tegelijkertijd tijdgebonden en verrassend modern. De boerenwereld van Timmermans bestaat grotendeels niet meer, maar de vraag die de roman stelt is actueler dan ooit: wat verliezen we wanneer het leven uitsluitend wordt georganiseerd rond efficiëntie, economische groei en bezit?