Parade

Rachel Cusk laat in Parade de traditionele roman steeds verder achter zich. Geen doorlopend verhaal, geen vaste hoofdpersoon en nauwelijks personages met een herkenbare biografie. In plaats daarvan krijgen we een reeks verhalen rond kunstenaars die allemaal G. heten. Een schilder draait zijn werk ondersteboven, een vrouw wordt op straat aangevallen, een moeder sterft en haar kinderen kijken terug op haar leven. Los van elkaar lijken het fragmenten; samen vormen ze een onderzoek naar kunst, identiteit, macht, gender en de manier waarop mensen zichzelf proberen te begrijpen.

Die vorm is een logische volgende stap na Contouren, Transit en Kudos. Waar Cusk daar de traditionele hoofdpersoon al grotendeels achterwege liet, gaat ze hier nog een stapje verder: zelfs identiteit en plot worden vloeibaar. De verschillende G.’s lijken soms varianten van dezelfde figuur, waardoor de roman minder geïnteresseerd is in individuele levens dan in ideeën die zich telkens opnieuw voordoen. Het effect is intrigerend, maar ook vervreemdend. De lezer moet zelf verbanden leggen en krijgt nauwelijks houvast aangereikt.

De kunstenaar die ondersteboven schildert, lijkt de werkelijkheid letterlijk om te keren. Zijn vrouw ontdekt in zijn kunst tegelijk haar eigen vernedering: zij wordt door zijn blik tot beeld gemaakt en verliest daarmee een deel van haar eigen bestaan. Het schilderij wordt zo een machtsmiddel. Cusk vraagt niet alleen wat kunst zichtbaar maakt, maar ook wat ze wegneemt. Wie iemand afbeeldt, bepaalt immers voor een deel hoe die persoon door anderen wordt gezien.

Daarmee komt gender voortdurend terug. Vrouwen in Parade ervaren hoe hun identiteit verbonden raakt met moederschap, huwelijk, seksualiteit en de verwachtingen van anderen. Maar Cusk maakt het niet tot een eenvoudig verhaal over vrouwelijke onderdrukking. Ook de mannelijke kunstenaars blijken gevangen te zitten in hun identiteit. De vraag wordt uiteindelijk of iemand ooit werkelijk buiten de categorieën kan treden waarin de samenleving hem plaatst.

De roman is het sterkst wanneer Cusk zulke ideeën laat ontstaan uit concrete situaties. Dan kan een enkele observatie plotseling veel groter worden en krijgt haar proza die typische combinatie van afstand en intensiteit. De Goldsmiths-jury prees precies die scherpte: volgens de jury verbindt Cusk in Parade de relatie tussen literatuur en beeldende kunst met het gewone leven en tast ze tegelijk de conventies van de roman aan.

Maar hier ligt ook de zwakte. Cusk lijkt soms zo gefascineerd door haar ideeën dat de personages eronder verdwijnen. De Washington Post merkte op dat kunst in het boek geregeld vooral een drager wordt van ideeën die de schrijfster al eerder heeft onderzocht, in plaats van iets wat de lezer werkelijk leert zien of ervaren. Ook andere recensenten vonden Parade abstracter en minder uitnodigend dan de Outline-trilogie.

Dat maakt het boek veeleisend. De fragmentaire structuur kan verfrissend zijn, maar ook vermoeien. De vier delen — met hun verschuivende perspectieven en terugkerende G.’s — geven de roman een bijna muzikale compositie, maar soms lijkt Cusk de lezer bewust iedere emotionele houvast te willen ontnemen. Een deel van de schoonheid ontstaat daardoor uit afstand, een ander deel gaat juist verloren omdat de personages moeilijk als mensen blijven bestaan.

Toch is Parade geen vrijblijvende stilistische oefening. Cusk onderzoekt serieus wat er gebeurt wanneer kunstenaars proberen vrij te worden van identiteit, terwijl kunst zelf voortdurend identiteit schept. Dat is een scherpe paradox: de kunstenaar wil zich onttrekken aan de blik van anderen, maar leeft tegelijk van die blik. Ook vrijheid blijkt daardoor nooit volledig vrij.

Het kritische oordeel is daarom gemengd, maar duidelijk. Parade is ambitieus, intelligent en formeel gedurfd, maar ook koeler en abstracter dan Cusk’ beste werk. Waar Contouren, Transit en Kudos de lezer via gesprekken langzaam een wereld binnenvoerden, houdt Parade veel nadrukkelijker afstand. Wie bereid is die afstand te accepteren, krijgt een fascinerend onderzoek naar kunst en identiteit. Wie vooral personages en verhaal zoekt, zal hier waarschijnlijk te weinig vinden.