Patrimonium

In Patrimonium schrijft Philip Roth niet over een fictieve vader, maar over zijn eigen vader, Herman Roth. Het boek is een persoonlijk verslag van de laatste maanden van een man die op 86-jarige leeftijd wordt geconfronteerd met een fatale hersentumor. Roth beschrijft hoe hij zijn vader tijdens diens ziekte steeds intensiever bijstaat en hoe hun verhouding verandert wanneer de vanzelfsprekendheid van het dagelijks leven plaatsmaakt voor de naderende dood.

Herman Roth is geen man die gemakkelijk zijn kwetsbaarheid toont. Hij is levenslustig, charmant en gewend om zichzelf te redden. Juist daarom is het aangrijpend om te zien hoe de ziekte hem langzaam van zijn zelfstandigheid berooft. Philip is niet alleen getuige van dat proces, maar wordt er actief bij betrokken. Hij helpt zijn vader, luistert naar hem en probeert zo goed mogelijk te begrijpen wat er met hem gebeurt.

Daarbij ontstaat iets wat in het gewone leven misschien nauwelijks zichtbaar was: vader en zoon komen dichter bij elkaar. Niet door grote gesprekken over hun gevoelens, maar door de praktische werkelijkheid van ziekte en ouderdom. De rollen veranderen langzaam. De vader die vroeger voor zijn zoon zorgde, wordt nu afhankelijk van de zoon. Die omkering geeft hun verhouding een nieuwe betekenis.

Roth schrijft opmerkelijk direct over de lichamelijke aftakeling van zijn vader. Hij probeert de vernederende kanten van ziekte niet te verbergen. Dat maakt het boek soms ongemakkelijk, maar juist daardoor overtuigt het. De dood wordt niet voorgesteld als iets verhevens of abstract. Ze zit in de dagelijkse handelingen, in het lichaam dat niet meer doet wat het vroeger deed en in de steeds kleinere wereld waarin zijn vader kan functioneren.

Tegelijkertijd blijft Herman Roth zichzelf. Zijn humor, koppigheid en trots verdwijnen niet zomaar omdat hij ziek is. Juist die eigenschappen maken zijn portret zo levendig. Roth schrijft niet over een abstracte ‘oude man’, maar over een vader met een eigen karakter, gewoonten, verhalen en eigenaardigheden.

De titel Patrimonium verwijst naar het erfgoed dat een vader aan zijn zoon nalaat. Dat erfgoed bestaat hier niet alleen uit bezittingen. Het gaat vooral om herinneringen, familiegeschiedenis, karaktertrekken en verhalen. Door over zijn vader te schrijven, probeert Roth iets van hem te bewaren.

Daarmee krijgt het schrijven zelf een belangrijke functie. Roth kan de dood van zijn vader niet voorkomen, maar hij kan wel vastleggen wie deze man was. De vader verdwijnt lichamelijk, maar blijft bestaan in de herinneringen van zijn zoon en vervolgens in het boek. Het schrijven wordt zo een vorm van bewaren.

Een van de mooiste aspecten van Patrimonium is dat Roth zijn vader niet idealiseert. Hij schrijft liefdevol, maar niet kritiekloos. Herman Roth is soms lastig, koppig of veeleisend. Juist daardoor voelt het portret echt. Liefde betekent hier niet dat alle scherpe kanten verdwijnen, maar dat ze deel gaan uitmaken van het geheel.

Ook zichzelf spaart Roth niet. Hij kijkt terug op zijn eigen gedrag als zoon en stelt zich de vraag of hij genoeg heeft gedaan, of hij zijn vader voldoende heeft begrepen en hoe hij zich tegenover hem heeft gedragen. Die zelfreflectie geeft het boek een tweede laag. Het gaat niet alleen over het sterven van een vader, maar ook over wat het betekent om een zoon te zijn wanneer je vader langzaam van je afhankelijk wordt.

De kracht van de roman zit bovendien in de kleine details. Een kledingstuk, een maaltijd, een gesprek of een bezoek aan een arts kan ineens betekenis krijgen. Roth hoeft geen grote dramatische scènes te construeren. De wetenschap dat de tijd beperkt is, maakt zelfs een alledaags moment belangrijk.

Patrimonium is daardoor een ingetogen boek. Roth schrijft niet sentimenteel en probeert het verdriet niet kunstmatig groter te maken dan het al is. Zijn aandacht gaat vooral uit naar de werkelijkheid van de laatste levensfase en naar de bijzondere intimiteit die kan ontstaan wanneer een ouder en een kind samen de naderende dood onder ogen zien.

Het resultaat is een van Roths meest persoonlijke boeken. Wie zijn romans kent, waarin hij vaak speelt met alter ego’s, fictie en verbeelding, krijgt hier een schrijver te zien die zich juist zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid probeert te houden. Patrimonium is een waar verhaal, zoals de ondertitel ook aangeeft.