Portnoy’s klacht

Wanneer Alexander Portnoy tegenover zijn psychoanalyticus zijn leven begint te vertellen, komt er een stortvloed aan herinneringen, seksuele fantasieën, schuldgevoelens en frustraties op gang. In Portnoy’s klacht uit 1969 laat Philip Roth zijn hoofdpersoon zonder veel remmingen spreken over zijn jeugd, zijn ouders, zijn verlangen en zijn pogingen om zich los te maken van de wereld waarin hij is opgegroeid. De roman veroorzaakte bij verschijning veel opschudding door de openhartige manier waarop Roth over seksualiteit schreef en maakte hem in korte tijd tot een internationaal bekende auteur.

Alexander Portnoy is een intelligente, succesvolle jonge man uit een Joods gezin in New Jersey. Hij heeft zich maatschappelijk opgewerkt, maar innerlijk is hij voortdurend in conflict met zichzelf. Zijn seksuele verlangens botsen met de morele normen en schuldgevoelens die hij van huis uit heeft meegekregen. Portnoy blijft gevangen tussen wat hij wil en wat hij denkt dat van hem wordt verwacht.

Zijn relatie met zijn ouders speelt daarin een centrale rol. Vooral zijn moeder heeft een enorme invloed op zijn leven. Haar bezorgdheid, bemoeizucht en sterke greep op haar zoon hebben zich diep in zijn persoonlijkheid genesteld. Portnoy probeert zich voortdurend aan haar invloed te ontworstelen, maar juist zijn obsessieve pogingen om vrij te worden laten zien hoe sterk hij nog altijd aan zijn ouderlijk milieu verbonden is.

Roth maakt van die innerlijke strijd geen zwaar psychologisch drama. Integendeel: de roman is vaak buitengewoon geestig, absurd en over-the-top. Portnoy vertelt met een snelheid en energie die nauwelijks ruimte laat voor afstand. Zijn monoloog springt van jeugdherinneringen naar seksuele avonturen en van familieconflicten naar beschouwingen over zijn Joodse afkomst en zijn leven als Amerikaanse jongen en later als volwassene. De vorm van de psychoanalytische sessie geeft Roth de vrijheid om Portnoy vrijwel zonder onderbreking te laten praten.

De seksualiteit is daarbij onmogelijk te negeren. Roth schrijft er ongewoon expliciet over en maakte juist daarmee bij verschijning grote indruk. Maar achter de provocatie zit meer dan alleen de behoefte om te choqueren. Seks wordt voor Portnoy ook een middel om zich te bevrijden van verwachtingen, zijn eigen grenzen te testen en zijn afhankelijkheid van zijn ouders te ontkennen. Tegelijkertijd bezorgen zijn verlangens hem steeds opnieuw schaamte en schuldgevoel.

Daarmee is Portnoy’s klacht ook een roman over vrijheid. Portnoy wil zelf bepalen hoe hij leeft, met wie hij naar bed gaat en welke waarden hij aanvaardt. Maar vrijheid blijkt moeilijk wanneer de stemmen van ouders, religie, gemeenschap en opvoeding voortdurend in zijn hoofd blijven klinken. Zijn pogingen om aan die achtergrond te ontsnappen leiden niet automatisch tot bevrijding.

Ook de Joods-Amerikaanse identiteit vormt een belangrijk onderdeel van de roman. Portnoy groeit op in een omgeving waarin familie, traditie en gemeenschap een grote rol spelen, terwijl hij tegelijkertijd sterk verlangt naar een leven buiten die kaders. Roth gebruikt die spanning om niet alleen Portnoys persoonlijke ontwikkeling te beschrijven, maar ook de ervaring van een generatie Amerikaanse Joden die zich steeds verder emancipeert van traditionele verwachtingen.

De grote kracht van Roth is zijn vertelstem. Portnoy is niet noodzakelijk een sympathieke man. Hij is egocentrisch, obsessief, soms grof en vaak weinig betrouwbaar in zijn interpretatie van andere mensen. Toch blijft hij fascinerend omdat Roth hem niet probeert te verbeteren. De lezer wordt volledig ondergedompeld in zijn gedachtenwereld en moet zelf bepalen waar de waarheid eindigt en de overdrijving begint.

Dat maakt de roman ook dubbelzinnig. Portnoy klaagt voortdurend over de beperkingen die anderen hem opleggen, maar hij blijkt tegelijkertijd gevangen in zijn eigen patronen. Hij zoekt vrijheid en herhaalt steeds dezelfde gedragingen. Hij wil onafhankelijk zijn en blijft zich voortdurend verhouden tot zijn ouders. Hij zoekt liefde, maar weet nauwelijks wat hij met intimiteit moet beginnen.

Voor hedendaagse lezers kunnen sommige passages bovendien ongemakkelijk zijn. De seksuele openhartigheid en de manier waarop Portnoy over vrouwen spreekt, zijn sterk verbonden met de tijd waarin het boek werd geschreven. Juist daardoor is het interessant om te zien hoe Roth in 1969 grenzen van literaire en maatschappelijke conventies opzocht. Het boek werd niet voor niets een cultureel fenomeen en groeide uit tot een van de bekendste romans uit zijn oeuvre.

Toch is Portnoy’s klacht meer dan een provocerende seksroman. Onder de grappen, seksuele bekentenissen en groteske scènes ligt een serieus verhaal over de moeite die iemand heeft om zijn eigen identiteit te vormen. Portnoy probeert te ontdekken wie hij is wanneer hij niet langer uitsluitend de zoon van zijn ouders, de Joodse jongen uit Newark of de man die aan bepaalde verwachtingen moet voldoen is.

Juist de combinatie van humor en ongemak maakt de roman nog altijd interessant. Roth laat zijn hoofdpersoon zichzelf volledig blootgeven, maar spaart hem nergens. Het resultaat is een geestige, confronterende en soms vermoeiende monoloog over verlangen, schuld, familie en de eeuwige poging om aan jezelf te ontsnappen.