Radetzkymars

Wanneer Joseph Roth in 1932 Radetzkymars publiceert, kijkt hij terug op een wereld die nog maar enkele jaren eerder definitief verdwenen was. Het Oostenrijks-Hongaarse rijk bestaat niet meer, de keizer is dood en Europa probeert zich na de Eerste Wereldoorlog een nieuwe vorm te geven. Toch schrijft Roth geen historische kroniek. Hij vertelt het verhaal van een familie. Juist daardoor wordt de ondergang van een heel rijk tastbaar.

De roman volgt drie generaties van de familie Trotta. Hun geschiedenis begint wanneer een eenvoudige officier tijdens de Slag bij Solferino het leven van keizer Franz Joseph redt. Die daad verandert niet alleen zijn eigen lot, maar ook dat van zijn nakomelingen. Wat aanvankelijk een bron van trots lijkt, groeit uit tot een erfenis waarvan niemand zich kan bevrijden.

Roth toont hoe één gebeurtenis generaties lang kan doorwerken. De naam Trotta opent deuren, schept verwachtingen en legt verplichtingen op. De familie wordt een symbool van trouw aan de monarchie, maar die trouw blijkt steeds moeilijker vol te houden naarmate de wereld rondom hen verandert.

Het hart van de roman wordt gevormd door Carl Joseph von Trotta. Als kleinzoon van de beroemde held groeit hij op met een verleden dat voortdurend aanwezig is. Hij is echter geen geboren militair, geen groot staatsman en al evenmin een romantische held. Hij twijfelt, maakt verkeerde keuzes en laat zich vaak meevoeren door omstandigheden. Juist daardoor behoort hij tot de meest menselijke personages die Roth ooit creëerde.

De werkelijke hoofdpersoon van de roman is misschien niet eens Carl Joseph of de familie Trotta, maar het rijk zelf. De Oostenrijks-Hongaarse monarchie hangt als een onzichtbare aanwezigheid boven iedere pagina. Roth beschrijft een samenleving die uiterlijk nog intact lijkt, maar waarvan de samenhang langzaam verdwijnt. Ambtenaren voeren hun taken uit, officieren dragen hun uniformen en ceremonies verlopen volgens eeuwenoude regels, terwijl niemand wil erkennen dat het einde nabij is.

Wat Radetzkymars zo indrukwekkend maakt, is de afwezigheid van grote dramatische gebaren. Roth laat geen beschaving instorten in een explosie van geweld. Hij toont juist hoe een wereld langzaam leegloopt. Mensen blijven geloven in instellingen die hun kracht verloren hebben. Gewoonten blijven bestaan, zelfs wanneer niemand nog weet waarom.

Doorheen het verhaal klinkt steeds opnieuw de beroemde mars van Johann Strauss, waaraan de roman zijn titel ontleent. De muziek roept een sfeer op van discipline, trots en verbondenheid, maar krijgt gaandeweg een tragische betekenis. Wat ooit een viering van macht was, wordt een begeleiding bij een afscheid dat niemand wil uitspreken.

Toch is Radetzkymars meer dan een roman over de Habsburgse monarchie. Roth schrijft uiteindelijk over een ervaring die iedere generatie kent: het besef dat een vertrouwde wereld aan het verdwijnen is. De personages voelen dat hun tijd voorbijgaat, maar slagen er niet in een nieuwe werkelijkheid te omarmen. Die spanning tussen verleden en toekomst geeft het boek zijn blijvende actualiteit.

Stilistisch is de roman een meesterwerk van beheersing. Roth schrijft helder, elegant en zonder overdaad. Zijn zinnen lijken eenvoudig, maar bevatten een opmerkelijke precisie. Hij kan in enkele regels een personage neerzetten of een hele samenleving karakteriseren. Achter die schijnbare eenvoud schuilt een schrijver die precies weet welk detail betekenis draagt.

Het is geen toeval dat Radetzkymars vaak wordt beschouwd als het hoogtepunt van Roths oeuvre. Weinig romans slagen erin het persoonlijke en het historische zo overtuigend met elkaar te verbinden. De familie Trotta mag dan fictief zijn, hun lot voelt werkelijk aan omdat het wordt gedragen door universele thema’s: loyaliteit, verwachtingen, verlies en de moeilijkheid om afscheid te nemen van een verleden dat ooit vanzelfsprekend leek.

Bijna een eeuw na verschijnen heeft Radetzkymars niets van zijn kracht verloren. Het is een roman over een verdwenen rijk, maar tegelijk een boek over mensen die proberen hun plaats te vinden in een wereld die sneller verandert dan zij kunnen begrijpen. Dat maakt het niet alleen tot een van de belangrijkste historische romans van de twintigste eeuw, maar ook tot een van de meest menselijke.