Rebelse ritmes

De Bezige Bij 2012 340 pagina's 9789460421204 E-book

Wat gebeurt er wanneer een nieuwe muzieksoort niet alleen de manier waarop mensen luisteren verandert, maar ook de manier waarop schrijvers naar de wereld kijken? In Rebelse ritmes onderzoekt Matthijs de Ridder de ontmoeting tussen jazz en literatuur. Hij volgt die ontmoeting vanaf de opkomst van ragtime en jazz in het begin van de twintigste eeuw tot aan de latere ontwikkelingen van bebop en freejazz. Het boek is nadrukkelijk geen uitputtende geschiedenis van de jazzliteratuur, maar een cultuurhistorisch verhaal waarin muziek en literatuur voortdurend op elkaar reageren.

De Ridder begint bij de internationale doorbraak van jazz na de Eerste Wereldoorlog. De nieuwe muziek kwam vanuit de Verenigde Staten naar Europa en werd al snel verbonden met moderniteit, vrijheid en vernieuwing. Jazz was niet langer alleen iets om naar te luisteren: het werd een cultureel verschijnsel dat zichtbaar werd in danszalen, theaters, cafés, literatuur en het straatbeeld.

Dat maakt jazz in het boek tot meer dan een muzikaal onderwerp. De muziek fungeert als een soort alternatieve toegang tot de twintigste eeuw. De Ridder onderzoekt wat de komst van jazz betekende voor schrijvers die zelf op zoek waren naar nieuwe vormen. Vooral de avant-garde blijkt gevoelig voor het ritme, de improvisatie en de onvoorspelbaarheid van de nieuwe muziek.

Paul van Ostaijen is daarbij een vanzelfsprekend en belangrijk figuur. Voor de Ridder vormt van Ostaijen een van de duidelijkste voorbeelden van een schrijver die jazz niet simpelweg als onderwerp gebruikte, maar zich ook door de muzikale principes ervan liet beïnvloeden. De verbinding met van Ostaijen is bovendien interessant in het licht van de Ridders latere omvangrijke onderzoek naar diens leven en werk. Zijn belangstelling voor de dichter is hier al duidelijk aanwezig.

Maar het boek blijft niet beperkt tot de Vlaamse literatuur. De Ridder verbindt jazz met schrijvers uit verschillende landen en taalgebieden. Hermann Hesse, Remco Campert, Boris Vian en Roddy Doyle behoren tot de auteurs die in het boek aan bod komen. Daardoor ontstaat een internationaal verhaal waarin jazz telkens een andere betekenis kan krijgen.

Een van de sterkste keuzes van de Ridder is dat hij niet probeert te bewijzen dat jazz een directe oorzaak was van literaire vernieuwing. De relatie is ingewikkelder. Sommige schrijvers voelen zich aangetrokken tot de muziek omdat zij er een bevestiging in zien van hun eigen verlangen naar vernieuwing. Anderen gebruiken jazz als symbool voor een nieuwe levenshouding. Weer anderen nemen concrete muzikale principes over in hun proza of poëzie.

Die verschillende vormen van beïnvloeding maken het boek afwisselend. Soms gaat het over muziek zelf, dan weer over een literaire tekst, een schrijver, een historische gebeurtenis of een veranderende maatschappelijke houding. De Ridder beweegt daardoor voortdurend tussen cultuurgeschiedenis en literatuurkritiek.

De titel Rebelse ritmes is goed gekozen. Jazz werd in de eerste helft van de twintigste eeuw vaak ervaren als iets ontregelends. De muziek brak met bestaande conventies en werd verbonden met jeugd, seksualiteit, dans en een veranderende moraal. Tegelijkertijd werd ze juist daardoor aantrekkelijk voor kunstenaars die zich tegen gevestigde culturele normen afzetten.

De Ridder laat echter ook zien dat het begrip ‘rebels’ niet zonder problemen is. Jazz werd in verschillende perioden en contexten anders geïnterpreteerd. Wat voor de ene schrijver een bevrijdend geluid was, kon voor een andere luisteraar juist een exotisch of modieus verschijnsel zijn. De geschiedenis van jazz en literatuur is daarom ook een geschiedenis van veranderende beeldvorming.

De Ridder laat echter ook zien dat het begrip ‘rebels’ niet zonder problemen is.

Het boek is vooral sterk wanneer de Ridder concrete teksten naast muzikale ontwikkelingen legt. Dan wordt duidelijk dat het verband tussen beide kunstvormen niet alleen een theoretisch idee is. Ritme, herhaling, improvisatie, fragmentatie en onverwachte wendingen kunnen ook daadwerkelijk literaire technieken beïnvloeden.

Daarbij is de historische reikwijdte indrukwekkend. Het eerste deel behandelt grofweg de periode 1912-1940, terwijl het tweede deel de periode vanaf 1940 tot in de eenentwintigste eeuw bestrijkt. Een afzonderlijk hoofdstuk besteedt ook aandacht aan jazz na 2001.

Die brede aanpak heeft wel een keerzijde. Wie bij ieder besproken boek of iedere muzikale ontwikkeling een diepgaande analyse verwacht, kan soms het gevoel krijgen dat de Ridder alweer verdergaat voordat een onderwerp volledig is uitgediept. Dat is echter grotendeels het gevolg van zijn gekozen vorm. Hij wil een verhaal vertellen en geen encyclopedie samenstellen.

Dat onderscheid is belangrijk. Rebelse ritmes moet niet gelezen worden als een definitief overzicht van alle relaties tussen jazz en literatuur. De Ridder noemt het zelf nadrukkelijk een verhaal en geen exhaustieve geschiedenis. Juist daardoor kan hij onverwachte verbanden leggen en de lezer van de ene schrijver naar de andere voeren.

De stijl is toegankelijk en essayistisch. De Ridder schrijft vanuit een duidelijke liefde voor zowel literatuur als muziek, maar zijn enthousiasme staat doorgaans in dienst van het verhaal. Het boek heeft daardoor iets van een literaire ontdekkingsreis: de lezer krijgt niet alleen informatie over jazz, maar wordt vooral uitgenodigd om bekende schrijvers vanuit een ander perspectief te bekijken.

Dat maakt het boek ook interessant voor lezers die niet bijzonder veel van jazz weten. De Ridder hoeft geen muzikale voorkennis te veronderstellen om zijn belangrijkste punt duidelijk te maken: jazz was een van de culturele krachten die de twintigste eeuw mede vormgaven. De muziek veranderde niet alleen het klanklandschap, maar beïnvloedde ook ideeën over vrijheid, moderniteit, identiteit en kunst.

Achteraf bezien vormt Rebelse ritmes bovendien een duidelijke voorloper van de Ridders latere cultuurgeschiedenissen. Op zijn eigen website omschrijft hij het boek als een ‘swingende cultuurgeschiedenis van de twintigste eeuw’. Dat is precies wat het boek probeert te zijn: geen klassieke muziekgeschiedenis en evenmin een traditionele literatuurgeschiedenis, maar een geschiedenis waarin verschillende kunstvormen elkaar voortdurend beïnvloeden.

Een kleine selectie van Librar. elk weekend in uw mailbox?

VLIJM

PHP: Persoonlijke Haat tegen Programmeurs

Een ‘ethische inbreker’ ontdekte onlangs dat in veel huizen een touwtje met een sleutel achter de brievenbus hangt. Al twintig jaar lang, en niemand wist het, en niemand zou het ooit te weten zijn gekomen. Maar hij sprak zijn mond voorbij, en opeens ging iedereen zijn huis barricaderen. Je kon er niet meer in- of uit.

Scroll naar boven
Librar
Privacyoverzicht

Deze site maakt gebruik van cookies, zodat wij je de best mogelijke gebruikerservaring kunnen bieden. Cookie-informatie wordt opgeslagen in je browser en voert functies uit zoals het herkennen wanneer je terugkeert naar onze site en helpt ons team om te begrijpen welke delen van de site je het meest interessant en nuttig vindt.