Regime change

Donald Trump is in Regime change niet alleen de president die besluiten neemt, maar vooral de man rond wie het hele politieke systeem zich opnieuw lijkt te organiseren. Maggie Haberman en Jonathan Swan proberen niet simpelweg de gebeurtenissen van Trumps tweede presidentschap op een rij te zetten. Ze willen laten zien hoe macht in het Witte Huis wordt uitgeoefend, hoe beslissingen tot stand komen en hoe de mensen rond de president zich daaraan aanpassen.

Dat maakt het boek anders dan een verzameling politieke onthullingen. Natuurlijk staan er veel gesprekken, gebeurtenissen en details in die eerder niet of slechts gedeeltelijk bekend waren. Maar de auteurs proberen vooral verbanden te leggen tussen die afzonderlijke voorvallen. Uit hun reconstructie ontstaat het beeld van een presidentschap waarin persoonlijke loyaliteit een steeds belangrijkere rol speelt en waarin instituties en bestaande politieke gewoonten onder druk komen te staan.

De titel is daarom goed gekozen. Regime change suggereert niet alleen een verandering van regering, maar een verandering in de manier waarop macht functioneert. De auteurs beschrijven hoe besluiten snel worden genomen, hoe tegenstanders worden aangepakt en hoe politieke macht ook wordt ingezet voor vergelding. In het tweede deel van het boek staat die vergeldingsdrang nadrukkelijk centraal. De persoonlijke verhouding van Trump tot zijn tegenstanders blijkt daarbij regelmatig door te werken in de manier waarop het presidentschap wordt gebruikt.

Een ander deel richt zich op wie Trump als vijand beschouwt. Migranten, politieke tegenstanders, ambtenaren, media en delen van de gevestigde orde worden in verschillende contexten als bedreiging behandeld. Vervolgens verschuift de aandacht naar wat de auteurs aanduiden als plundering: de vermenging van politieke macht met persoonlijk en financieel belang. Door die onderwerpen afzonderlijk te behandelen, proberen Haberman en Swan een patroon zichtbaar te maken dat minder gemakkelijk te herkennen is wanneer men alleen naar de dagelijkse politieke gebeurtenissen kijkt.

De grote kracht van het boek ligt in het journalistieke materiaal. Haberman en Swan beschikken over een uitgebreid netwerk van bronnen en hebben jarenlang verslag gedaan van Trump en zijn omgeving. Daardoor kunnen ze gebeurtenissen van dichtbij reconstrueren en laten ze geregeld zien wat er achter publieke verklaringen schuilgaat. De inkijkjes in de machtsdynamiek binnen het Witte Huis behoren volgens verschillende vroege beoordelingen tot de belangrijkste kwaliteiten van het boek.

Die nabijheid heeft echter ook een keerzijde. De auteurs zijn geen buitenstaanders die pas achteraf naar Trumps tweede presidentschap kijken. Ze zijn journalisten die hem al jarenlang volgen en die vanuit The New York Times uitgesproken kritisch over zijn politieke optreden hebben bericht. Dat maakt hun toegang waardevol, maar betekent ook dat de lezer zich bewust moet blijven van hun perspectief. Het boek presenteert geen neutrale geschiedenis van Trumps tweede termijn, maar een journalistieke interpretatie die uit een zeer grote hoeveelheid bronnen en reconstructies is opgebouwd.

De sterkste passages zijn die waarin de auteurs laten zien hoe mensen zich binnen zijn machtsomgeving gedragen. Ministers, adviseurs, ambtenaren en andere betrokkenen moeten voortdurend bepalen hoe ze met een president omgaan die sterk vanuit persoonlijke loyaliteit en afkeer lijkt te handelen. Daardoor gaat het boek uiteindelijk niet alleen over Trump, maar ook over de mensen die hem omringen en over de instituties die zijn macht moeten begrenzen.

De keerzijde van die enorme hoeveelheid materiaal is dat Regime change soms meer aanvoelt als een zeer omvangrijk dossier dan als een strak opgebouwd boek. De actualiteit is een voordeel, maar ook een beperking. Gebeurtenissen worden beschreven terwijl de politieke geschiedenis nog volop bezig is. Sommige conclusies kunnen daardoor pas later werkelijk op hun betekenis worden beoordeeld. Dat geldt vooral voor de grote vraag die onder het boek ligt: is hier sprake van een tijdelijke verandering in politieke stijl of van een blijvende verandering van het Amerikaanse politieke systeem?

Juist daarom is het verstandig om de titel niet al te letterlijk als een bewezen conclusie te lezen. Haberman en Swan beschrijven een ontwikkeling en proberen de mechanismen ervan zichtbaar te maken; ze beschikken nog niet over de afstand die een historicus over enkele decennia zou hebben. Hun waarde ligt elders. Ze leggen vast hoe het tweede presidentschap van Trump er van binnenuit uitzag op het moment dat het zich voltrok.

Dat maakt Regime change vooral interessant als journalistiek document. Het boek probeert de lezer niet alleen te vertellen wat Trump heeft gedaan, maar ook hoe zijn regering functioneert en hoe macht zich binnen die regering verplaatst. De meer dan duizend interviews geven het boek een uitzonderlijk brede basis, terwijl de indeling in wervelwind, vergelding, vijanden en plundering de auteurs in staat stelt afzonderlijke gebeurtenissen tot grotere patronen te verbinden.

Regime change is daarmee geen afgeronde geschiedenis van Trumps tweede presidentschap. Daarvoor is het boek te vroeg verschenen. Het is eerder een verslag vanuit het hart van een politieke omwenteling, geschreven door twee journalisten die al jaren toegang hebben tot de mensen die haar van dichtbij meemaken. De betekenis ervan zal uiteindelijk afhangen van wat er met de beschreven ontwikkelingen gebeurt. Maar als momentopname van hoe macht in het Witte Huis tijdens deze tweede termijn wordt uitgeoefend, is het boek omvangrijk, gedetailleerd en journalistiek van grote betekenis.